Salı, 12 Ocak 2010 (16 yıl 9 ay önce)
Beyoğlu ilçesinde çöplerden topladıkları kağıt, plastik vb. geri dönüşebilir atıkları katığa dönüştürerek yaşamaya çalışan çok sayıda işçi yeni yıla Yüceler Kağıtçılık LTD. ŞTİ'nin kölelik dayatmasıyla girdi.
Yüceler Kağıtçılık saldırı düğmesine bastı
Beyoğlu bölgesinde Belediye ile yaptığı anlaşma ile geri dönüşebilir atık toplama yetkisini alan Yüceler Kağıtçılık, burada kendilerinden bağımsız toplayıcı istemiyor. Toplayıcılara hiçbir sosyal güvence vermeden, mevcut fiyatları da üçte bir oranında indirerek kendileri için çalışmaya zorlayan Yüceler Kağıtçılık 2 Ocak'ta bunu adeta bir talimatname ile işçilere bildirdi. Tarlabaşı, Dolapdere ve Tophane bölgesinde çalışan 40 civarında toplayıcı ve depo sahibini araçlara bindirerek Halkalı’da bulunan genel merkezlerine götüren Yüceler burada işçilere zorla bir çeşit taahhütname imzalatmaya çalıştı. Şirket yöneticileri burada işçilere ne yapmak istediklerini -tabi ki çarpıtarak- anlattı, sık sık “Sizi burada çalıştırmayız. Kaçak depoları kapattırırız” anlamında tehditler eşliğinde imzaya açılan belgeyi bazı işçiler imzaladı.
Köleliğe imza dayatması
Hukuki bir bağlayıcılığı olmayan belgede Yüceler Kağıtçılık, işçilere tam bir kölelik dayatıyor. Fiyat belirleme yetkisinden, mal alımı, tartımı ve taşıma işlemlerinin tümünde belirleyici ve tek söz hakkını kendine tanıyıp işçileri yok saymaya kadar ve ayrıntılara kadar indirilen tek taraflı dayatmalardan oluşan 18-19 maddelik belgenin hukuki bir geçerliliği yok. Ancak sermayenin gözü dönmüşlüğünün bir örneği olarak üzerinde durmaya değer.
Sözgelimi birinci maddede bütün toplayıcıların kimlik bilgilerinin Yüceler'e verilmesi emrediliyor. Neden? İşçileri baskı altına alma ve sindirmekten başka ne olabilir ki?...
İkinci maddede “depolar Yüceler tarafından hazırlanan atık yönetim planına uygun çalışılacak” deniliyor. Kendileri Ambalaj Atıkları Yönetmeliği’ne aykırı çalışan, kendi depoları bile bu yönetmeliğe aykırı olduğu halde işçilere kendi çıkarlarına göre keyfi bir dayatma ile "atık yönetim planı” sunabiliyorlar. Tabii onları denetleyen, engelleyen bir mekanizma yok, ama iş işçilere gelince yönetmelikler vb çıkarılıp dayatılabiliyor.
Üçüncü ve altıncı maddede toplama aletine (çek çek arabalar) bir format zorunluluğu ile belediyenin belirleyeceği ortak bir kıyafet zorunluluğu getiriliyor ve bunu yapmayı-vermeyi de kendisi üstlenmiyor. Bunlar da işçilere çalışabilmenin bir koşulu olarak dayatılıyor.
Bu dayatma ile gelen Yüceler bir de kendileri de genellikle sokakta toplayıcı olarak çalışan depo sahiplerine diğer “toplayıcıların çalışma koşullarını iyileştirme” görevi veriyor dördüncü maddede. Çalışma koşullarının iyileştirilmesi konusunda kendisi hiçbir sorumluluk üstlenmeyen bu kan emiciler sonraki maddede tam bir kölelik zinciri dayatıyor: “Yücelerden başkasına atık satmayacaksınız” Aksi raporlanırsa size sokakları yasaklarım!
Mal tartımının, malın alındığı yerde, işçinin gözü önünde değil de Yüceler’in depolarında yapılması; aracı olanların bunu şirketin emrine vermesi; mal alım usul ve zamanının şirket tarafından belirlenmesi gibi maddeleri geçiyor en sonunda fiyatlandırmanın da Yüceler’in keyfine göre yapılacağı son maddeye geliyoruz. Sanki önemsiz bir maddeymiş gibi sona sıkıştırılan bu dayatma bütün belgenin özünü de ele veriyor. Ne zaman ve hangi ölçülere dayanarak fiyatların belirleneceği belirtilmiyor; tamamen keyfine göre, bu bölgede biz ne verirsek buna razı olacaksınız demeye gelen fiyatlandırma usulüyle sermaye sömürü çarkı önünde en küçük bir engel istemiyor.
Fiili toplu pazarlık-toplu sözleşme
Ama bu işin onların istediği gibi yürümeyeceği açık. Yüceler’in ilk atağından sonra işçiler kendi aralarında bir dizi toplantı yaptı. Bir birine yakın depolardan işçiler görüş alışverişinde bulundu. Karşı çıkma yöntemleri ve alternatif sözleşme maddeleri üzerinde konuşuldu. Geçen yıl başlayan dernekleşme faaliyetinin zemin hazırladığı bu çaba sonunda fiili toplu sözleşme anlamına gelecek bir alternatif öneri paketi hazırlandı. Yüceler’e iletilecek olan alternatif sözleşme taslağındaki bazı maddeler şöyle:
- Toplayıcının çalışma ve sosyal koşullarının (sağlık, gıda yakacak, giyim vb yardımlar) iyileştirilmesi depo sahibinin değil belediye ve şirketin yükümlülüğüdür.
- Depo şirkete piyasa koşullarındaki en yüksek fiyat üzerinden satış yapar. Tek bir yere çalışmak (…) iş ilişkisini fiili olarak işçi-işveren ilişkisine dönüştüreceği için sosyal güvence meselesi gündeme alınmalıdır.
- Toplama aleti ve kıyafet belediye ve şirket tarafından karşılanmalıdır. Belediye armasını taşıyan ve belediye sınırları içinde kamusal faaliyet yürüten toplayıcıların çalışma koşullarından kaynaklanan meslek hastalıkları ve iş kazalarının maddi giderlerini belediye karşılamakla yükümlüdür.
- İstiklal Caddesi, Talimhane ve Galata Karaköy bölgelerinde istenilen her saatte toplama faaliyeti yapılmasına izin verilmelidir. Bu bölgelerdeki işyerlerinin şirket yerine toplayıcılara atık vermeleri durumunda bu işyerlerine cezai müeyyide ve baskı uygulanmamalı.
Yüceler Kağıtçılık'ın fiyat 'üç kağıtçılığı'
2 Ocak'taki açılıştan iki gün sonra şirket görevlileri tekrar bölgeye geldi. Tarlabaşı bölgesindeki işçi ve depo sahiplerini bir kahvede toplayan şirket görevlileri belgenin imzalanmasını dayattı. İşçilerdeki hoşnutsuzluğu ilk toplantıda farkeden şirket burada da hoşnutsuzluğun tepki ve karşı çıkışlara dönüştüğünü görünce yine aynı tehditler eşliğinde fiyatlarda biraz yükseltme yapılabileceği mesajını vererek geri gittiler. Fiyatlar en önemli madde. Zira bütün işçiler uzun vadeli çıkarlarını hiç gözönünde bulundurmadan, günübirlik bir hesapla, neredeyse sadece buna bakıyorlar. Hal böyle olunca işçilerde kafa karışıklığı yaratmak için şirketin böyle bir manevraya başvurması anlaşılır oluyor.
Üç kilit madde
İşçilerle yaptığımız konuşmalarda ücretler ne kadar yükseltilirse yükseltilsin bu karar ve inisiyatif Yüceler’de olduğu taktirde bunun işçiler aleyhine kullanılacağını, şirketin kendi çıkarı ve karı için bugün birazcık yükseltmeyi kabul ettiği fiyatları kısa bir süre sonra tekrar indireceğini söyledik. Bu açıdan şirketin bölgede geri dönüşüm pazarı üzerinde inisiyatif ve tam denetim sağladıktan sonra mevcut fiyatların çok çok altına çalıştırmayı dayatacağını, buna karşı çıkmak için üç önemli maddeyi baştan reddetmek gerektiğini belirttik: Bunlar 1) tek taraflı ücret belirleme yetkisi, 2) sadece Yüceler'e mal verme dayatması, 3) sosyal güvence verilmeden hiçbir yükümlülüğün kabul edilmemesi. Bu hususların belirleyici olduğunu anlattık ve taviz verilmemesi gerektiğinin altını çizdik.
Konuştuğumuz bütün işçiler bize hak vermekle birlikte, mevcut örgütsüzlük koşullarında böyle bir ortak tutumun çıkamayacağından duydukları endişeyi dile getirdiler. Bununla birlikte, günlük ekmek ve günlük hareket etme alışkanlığının sınıfın bu kesiminde oldukça köklü olması ve buradan kaynağını alan “fiyat duyarlılığı” söylediklerimizin hemen pratik bir karşılık bulmasını engelliyor. Bir gün sonra karnını doyurup doyuramayacağı belli olmayan bir emekçi insan sözkonusu olan.
Günlük kazanç, günlük tüketimin ağırlığı
Daha iyi anlaşılması için bir örnek verelim: Geri dönüşüm işçilerinin en çok topladığı malzeme kağıttır. Kağıdın fiyatı geçen yıl başlayan uluslararası krizle birlikte önemli bir düşüş yaşadı ve 17 kuruşa indi. Beyoğlu bölgesinde kağıdın şimdiki kilo fiyatı 17 kuruş. Diğer bölgelerde de fiyatlar aşağı yukarı bu civarda seyrediyor. Bu fiyatla günde 100 kilo toplayan bir işçinin eline geçen para 17 lira oluyor.
Ortalama günlüğü 17 lira olan bir işçi için fiyattaki ufak dalgalanmalar bile çok şeyi ifade eder. Günlük kazanç aynı gün tüketiliyor ve tabii ki yetmiyor. Bir lira iki ekmek bile değildir çünkü. Hal böyle olunca Yüceler'in fiyatı önce 17 kuruştan 12 kuruşa indirmesi, ardından da gelen tepkiler üzerine bu fiyatı biraz yükseltmeyi vaadetmesi (bu haber kaleme alınırken şirket yeni fiyat bildirmemişti, muhtemelen 14-15 kuruş yapacak) işçilerin sıtmaya razı olması gibi bir kabul getiriyor. Günlük 15 lira hiç yoktan iyidir; ve belki biraz daha fazla toplayarak önceki gibi 17-18 liraya da yükseltebilirim bu kazancı... Açıkça dile gelmeyen bir yaklaşım bu. Ama işler öyle olmuyor. Hemen hepsi Yüceler'in kar hırsının da farkında. Aylardır bu bölgede İstiklal Caddesi ve Talimhane'ye işçilerin girişinin polis ve zabıta zoruyla engellemesinde de bunu görmüşlerdi. Sınıfa karşı sınıf tutumu
Sorun şudur: Buna karşı nasıl durulacak? Yüceler Kağıtçılık açılışı yaptı fakat bu işin gerisinde sektörde geri dönüşüm tekellerinin çıkarlarına göre yeniden yapılanma saldırısı olduğu açık. Bu noktada belirleyici olan örgütlü bir tutumla bu şirkete karşı fiili toplu sözleşme ile çıkmak.
Burada artık söz konusu olan patron-işçi ilişkisidir ve patron kendi sınıfının tipik tutumuyla çıkıyorsa karşımıza işçiler de kendi sınıfının mücadele araç ve yöntemlerine uygun bir tarzda çıkmalıdır. Bunlardan biri de fiili toplu sözleşmedir. Ve tabii ki bu fiili durumun güvencesi olan/olacak olan örgütlülük, yani sendikadır. Sendikalaşmak fiili sözleşmenin devamında gündeme gelmek zorundadır. Geri dönüşüm işçileri sendikalaşmadan ne Yüceler’in başlayan saldırganlığına ne de toplamda sektörün tekeller için yeniden yapılandırılması programına karşı anlamlı bir karşı duruş sergileyebilir. Geri dönüşüm işçilerinin korkunç derecede kötü olan çalışma ve yaşam koşullarının düzeltilmesi buna bağlı.
Yukarda bazı maddelerine yer verdiğimiz alternatif taslak dernekleşme çalışmaları zemininde oluşturuldu. İlk refleks olarak görülmeli. Burada kalırsa pek bir anlam ifade etmez, ancak ortak bir karşı koyuş aracı-zemini olarak işlevlendiği oranda anlam kazanacaktır.