GÜNCEL
Ankete en yoğun katılım (%47), 2529 yaş arasında olanlardan geldi. Anket duyuruları, her yaştan çalışanın bulunduğu çeşitli mezun, oda, dernek vs. e-posta listelerine gönderildi. Fakat, ankete katılımda yaşı 30'dan aşağı olanların oranının %63 olması, anketten çıkan sonuçları da önemli oranda etkiledi. Bu durumda, ankete daha çok 30 yaş altındaki kesimin ilgi gösterdiği yorumu yapılabilir. Ancak normal şartlarda olağan/yerinde sayılabilecek bu tespit, son yıllarda bilgisayar mühendisliği ve diğer bilişim bölümlerindeki artış göz önünde bulundurulduğunda tartışmalı hale gelecektir.
Anketteki, “Halen çalıştığınız iş öğrenim gördüğünüz meslek dalı ile doğrudan ilgili midir?” sorusuna, katılımcıların %72'sinin 'Evet' demiş olması da bu durumu doğrulamaktadır.
Açılan yeni bölümler, sektördeki yetişmiş bilişim elemanı açığının giderilmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Ancak, bilişim sektörüne yönelik bu girişimle açılan yeni bölümlerin bir kısmının gerekli akademik düzeyi sağlayamamış olması bir yana, bilişim çalışanları üzerine olumsuz bir etkisi de olmuştur. Bilişim Şurası Raporu'nda yer alan, bilişim çalışanlarının herhangi bir olumsuzlukta işyeri değiştirme özgürlüğüne sahip olması, sayıları giderek artan yeni mezunlarla beraber ortadan kalkmış ve gerçek ücretlerde önemli düşüşler yaşanmıştır. Dolayısıyla, sayısı giderek artan yedek bilişim çalışanı ordusu, her an aktif iş gücünün yerine geçebilecek olması nedeniyle çalışanlar üzerinde bir baskı unsuru oluşturmaktadır. “Dışarıda senin yaptığın işi daha az
ücrete yapacak insanlar var!” tehdidi, bilişim sektöründe de sıkça duyulmaya başlamıştır. Buna rağmen şu an için işsizlik oranının diğer sektörlere göre daha düşük olduğu gözlemlenmektedir.
İşyeri değişikliklerinin nedenleri sorulduğunda ise (katılımcılar birden fazla seçenek işaretleyebiliyordu) en önde %26 ile “ücretin tatminkar olmaması” gelmiştir. Onun hemen ardından %25 ile “yöneticilerin çalışma tarzı” ile olan anlaşmazlıklar vardır. Yöneticiler ile yaşanan sorunlar, işyeri değişiklikleri ile aşılmaya çalışılmaktadır. Çalışma şartlarının ağırlığı ve fazla
mesailer de azımsanmayacak oranda iş değişikliği nedeni olarak belirtilmiştir. Esnek istihdama bağlı, “Çalıştığım proje bitti” gerekçesi ise %8'dir.
Ankara'dan anketimize katılan bilişim çalışanlarının %27'si kamu sektöründe çalışırken, bu oran İstanbul için sadece %6 olmuştur. Türkiye genelinde ise özel sektör çalışanlarının oranının %71, kamu çalışanlarının oranının ise %15 olduğu görülmektedir. Kendi iş yerinde çalışan ya da çalıştığı şirketin ortağı olanlar ise % 6'lık bir dilimi oluşturmaktadır. Kendi iş yerinde çalıştığını belirtenlerden %72'si, 15 kişi arasında bilişim çalışanın istihdam edildiği işyerlerinde çalışırken, % 27'si 619 kişinin istihdam edildiği yerlerde çalışmaktadır. Ayrıca, sektörde serbest (freelance) çalışmanın %5 gibi hiç de azımsanmayacak bir oranda olduğunu belirtmekte fayda var.
Türkiye geneli dikkate alındığında, çalışanların %51'i yoksulluk sınırının altında, 2500 TL aşağısında, bir gelire sahiptir. Dolayısıyla, ücretlerin çalışanların % 67'lik bir kesimince tatmin edici bulunmayışı şaşırtıcı değildir. Ücretteki memnuniyetsizlik, alınan ücret azaldıkça artmaktadır.
Fakat, 35005000 TL ve 500010000 TL aralıklarında bile ücretinden memnun olmayan çok fazla çalışan vardır. Ücretten duyulan memnuniyetsizliğin bazı nedenleri:
•Fazla mesaiye karşılık tatminkar bir maaş yok.
•Projeler üzerinden kazanılan paralar göz önüne alındığında oldukça komik kalıyor.
•Normal bir hayat standardı ve kendi alanımdaki gelişimlerim için yeterli değil.
•Enflasyon nedeniyle. Borçlarımı ödemeye yetmiyor. 3 yıldır zam almadan çalışıyorum.
•Verdiğim katma değerin ve bilgi birikimimin karşılığını alamıyorum.
•Vasıfsız iş gücünün ücretleri aşağı çekmesi vb. vb...
% 5 35 saatten az
% 20 35–40 saat arası
% 50 40–48 saat arası
% 19 48–60 saat arası
% 6 60 saatten fazla
Yukarıda değinilen, birçok çalışanı iş değişikliğine neden olan fazla mesailer, bilişim sektöründe olağanlaşmıştır. Bilişim çalışanı sayısının az olduğu yerlerde fazla mesailerin daha sık olduğu, daha fazla bilişim çalışanına sahip işyerlerinde ise fazla mesailerin proje teslim tarihlerinde yapıldığı görülmektedir.
Son yıllarda, ücretler yanında sosyal haklar açısından da çalışanların önemli kayıpları söz konusudur. Ankete katılanlardan %95'i sosyal güvencesinin olduğunu söylerken, serbest (freelance) çalışan % 5'lik bir kesim herhangi bir sosyal güvencesinin olmadığını belirtti. Fakat katılımcılara sosyal primlerinin gerçek maaşları üzerinden yatıp yatmadığı sorulduğunda ise %22'lik bir kesim bu soruya olumsuz yanıt vermiştir. Kamuda bu tarz bir durumun olamayacağı düşünülürse, yalnızca özel sektör dikkate alındığında, bu oran % 26'ya çıkmaktadır.
Katılımcılara “Şu anki işyerinizde memnun olmadığınız noktalar nelerdir?” sorusu yöneltildiğinde katılımcıların % 47'si aldığı ücretten memnuniyetsizliğini belirtmiştir. Katılımcıların birden fazla yanıt verebildikleri bu soruya yanıtlar aşağıdaki gibi dağılmıştır:
Ücret %47
Çalışanlar arasında adaletsiz ücret dağılımı % 27
Çalışanlar arasında adaletsiz yetki dağılımı % 26
Çalışanlar arasında adaletsiz iş dağılımı % 27
Çalışma koşullarının yetersizliği % 23
İşyeri dahilindeki hiyerarşi ve disiplin eksiklikleri % 31
İşyerinin bilgi birikimi olarak size bir şey katmaması % 37
Yoğun baskı % 14
Diğer sorunlar % 11
Bilişim sektörünü diğer sektörlerden ayıran önemli bir sorun da, “İşyerinin bilgi birikimi olarak size bir şey katmaması” şeklinde ifade edilen sorunda belirginleşen kendini sürekli yenileme ihtiyacı ve zorunluluğudur. Bu sorumluluk, çoğunluklar çalışana yüklenmekte, iş yerleri bu ihtiyaca yönelik bir zorunluluktan kaçınmaktadır. Katılımcıların birden fazla seçenek işaretleyebildiği soruya ancak % 32'lik bir kesim çalıştığı işyerinin bu yönde bir katkısı olduğunu belirtmiştir.
Bunun dışında belirtilen diğer sorunlardan başlıcaları aşağıdadır:
•Fazla mesailer
•Yükselme ihtimalinin olmaması
•İnsana yeterince değer verilmemesi
•Gelecek belirsizliği
•Proje teslim zamanları daha da artan fazla mesailer, takım lideri pozisyonunda çalışan eksikliği
•Kısa zamanda çok işin yetişmesi gerekliliği
•Aşırı yoğun tempo ve sosyal hayata zaman kalmaması
•Boş zamanlarım yetersiz iş ev arası mesafe fazla
•Yönetim beceriksizliği
•İşinde yetkin olmayan insanlarla bir arada çalışıyoruz ve onların bilgisizlikleri, araştırmaya öğrenmeye isteksizlikleri bizim için de zaman kaybına neden oluyor.
•Şirketin çalışanlarına verdiği önem oldukça düşük. Çalışma koşulları sürekli stres ve baskı ile beslenmekte. Proje yöneticisi aynı zamanda şirket ortağı çalışma moralinizi altüst edecek türden. Sosyal imkanlar nerede ise 0.
•Amirin olumsuz tutum ve davranışları kadın çalışanlara karşı "bir şeyden anlamaz" düşüncesi
•Sorumlulukların belirsizliği, plansız ve organizasyonsuz iş yapılması, beklentilerin izah edilmemesi, iletişim yetersizliği, mesai ücreti verilmemesi
•Kapasiteme uygun işler yapamamam
Ankete katılanların, “Şimdi meslek seçimi yapsanız, yine bilişim sektöründe çalışmayı tercih eder misiniz?” sorusuna verdikleri yanıt ise, sektör çalışanlarının iş hayatının toz pembe olmadığını göstermektedir:
Şimdi meslek seçimi yapsanız, yine bilişim sektöründe çalışmayı tercih eder misiniz? % 70 Evet, % 30 Hayır.
Anket katılımcılarının, %59'unun mesleki alanda hiçbir kurum ya da kuruluşa üye değildir. Bunun yanında, çalışanların sadece %13'ünün çalıştığı işyerinde bir sendika var. Sendika üyesi bilişim çalışanlarının oranı ise %7. Bu durum, bilişim sektöründeki sendikalaşma düzeyini de çarpıcı şekilde ortaya koymaktadır.
Çalışanların neredeyse yarısının 20 kişiden az bilişim çalışanının istihdam edildiği küçük ölçekli işyerlerinde çalışıyor olması ve işyeri değişikliklerinin yaygınlığı örgütlenme faaliyetinin önünde önemli bir engel oluşturmaktadır.
İşyerlerinde yaşanan sorunlarda, çalışanların çözüm olarak işyerini terk etmeyi seçmesi sık rastlanan bir durumdur. İşyeri sorunları, ancak ipleri tamamen koparılarak aşılmaya çalışılmaktadır. Fakat, Sennett bu ipleri tamamen koparma potansiyelinin ilerleyen yaş ve artan sorumluluklar ile azaldığını belirtmektedir.
Ancak örgütlenme konusundaki bu potansiyel zayıflığa rağmen bilişim çalışanlarının örgütlenmeye olumlu yaklaştığı söylenebilir. “Yaşadığınız sorunların çözümü için önerileriniz nelerdir?” sorusuna katılımcıların verdiği yanıtlar aşağıdaki gibidir:
* Etkin ve paylaşımcı bir iletişim sisteminin öncelikle kurulması % 59
* Sektörün tümüne dair kanuni düzenlemelerin ve tanımlamaların yapılması % 68
* Mevcut hukuki düzenlemelerin etkin uygulanması ve denetlenmesi % 48
* Her şey yolunda % 5
Burada özellikle “örgütlenilmeli” gibi açık/seçik bir seçenek ya da sendika, dernek veya oda gibi somut bir öneri sunulmamıştır. Ancak katılımcılardan %59'u örgütlenme gereksinimi ifade eden “etkin ve paylaşımcı bir iletişim sisteminin öncelikle kurulması” seçeneğini işaretlemiştir. Diğer seçeneklerde ise sorunların aşılmasını “yetkili” birimlere havale etme eğilimini göstermektedir.
Katılımcılardan, yukarıdaki seçeneklerden farklı çözüm önerileri istendiğinde ise örgütlenme gereksinimi daha somut olarak (sendika, oda ve dernek örgütlenmeleri vurgulanarak) ifade edilmiştir.
Bu bağlamda, ikili bir durumdan söz edilebilir. Bir yanda örgütlenmenin önünde esnek üretim koşullarından kaynaklı engeller vardır. Diğer yanda ise düşen ücretler, gasp edilen sosyal haklar ve işsizlikle beraber bilişim çalışanlarının örgütlenme talebini daha sık ve yüksek dile getirmesi olgusu vardır.
Anketin tamamı ve tablolar için:http://bilmuh.org/images/Belge/anketsonucraporuv3.pdf
Perşembe, 16 Temmuz 2009 (17 yıl 3 ay önce)
Anket, internet üzerinden 483 bilişim çalışanının katılımıyla gerçekleştirildi. Katılımcıların, %16'sı kadın, %84'ü ise erkekti. Katılımcıların birden fazla alan işaretleyebildiği, “Çalışma alan(lar)ınız nedir?” sorusuna verilen yanıtların başında “Kodlama” geliyordu.
Bilişimci nüfusu gençleşiyor
Ankete en yoğun katılım (%47), 2529 yaş arasında olanlardan geldi. Anket duyuruları, her yaştan çalışanın bulunduğu çeşitli mezun, oda, dernek vs. e-posta listelerine gönderildi. Fakat, ankete katılımda yaşı 30'dan aşağı olanların oranının %63 olması, anketten çıkan sonuçları da önemli oranda etkiledi. Bu durumda, ankete daha çok 30 yaş altındaki kesimin ilgi gösterdiği yorumu yapılabilir. Ancak normal şartlarda olağan/yerinde sayılabilecek bu tespit, son yıllarda bilgisayar mühendisliği ve diğer bilişim bölümlerindeki artış göz önünde bulundurulduğunda tartışmalı hale gelecektir.
Okullu sayısı artıyor
Anketteki, “Halen çalıştığınız iş öğrenim gördüğünüz meslek dalı ile doğrudan ilgili midir?” sorusuna, katılımcıların %72'sinin 'Evet' demiş olması da bu durumu doğrulamaktadır.
Açılan yeni bölümler, sektördeki yetişmiş bilişim elemanı açığının giderilmesinde önemli bir rol üstlenmiştir. Ancak, bilişim sektörüne yönelik bu girişimle açılan yeni bölümlerin bir kısmının gerekli akademik düzeyi sağlayamamış olması bir yana, bilişim çalışanları üzerine olumsuz bir etkisi de olmuştur. Bilişim Şurası Raporu'nda yer alan, bilişim çalışanlarının herhangi bir olumsuzlukta işyeri değiştirme özgürlüğüne sahip olması, sayıları giderek artan yeni mezunlarla beraber ortadan kalkmış ve gerçek ücretlerde önemli düşüşler yaşanmıştır. Dolayısıyla, sayısı giderek artan yedek bilişim çalışanı ordusu, her an aktif iş gücünün yerine geçebilecek olması nedeniyle çalışanlar üzerinde bir baskı unsuru oluşturmaktadır. “Dışarıda senin yaptığın işi daha az
ücrete yapacak insanlar var!” tehdidi, bilişim sektöründe de sıkça duyulmaya başlamıştır. Buna rağmen şu an için işsizlik oranının diğer sektörlere göre daha düşük olduğu gözlemlenmektedir.
Ücretler artık tatminkar değil, mesai fazla
İşyeri değişikliklerinin nedenleri sorulduğunda ise (katılımcılar birden fazla seçenek işaretleyebiliyordu) en önde %26 ile “ücretin tatminkar olmaması” gelmiştir. Onun hemen ardından %25 ile “yöneticilerin çalışma tarzı” ile olan anlaşmazlıklar vardır. Yöneticiler ile yaşanan sorunlar, işyeri değişiklikleri ile aşılmaya çalışılmaktadır. Çalışma şartlarının ağırlığı ve fazla mesailer de azımsanmayacak oranda iş değişikliği nedeni olarak belirtilmiştir. Esnek istihdama bağlı, “Çalıştığım proje bitti” gerekçesi ise %8'dir.
Sadece yüzde 6'sı patron, işçileşme artıyor
Ankara'dan anketimize katılan bilişim çalışanlarının %27'si kamu sektöründe çalışırken, bu oran İstanbul için sadece %6 olmuştur. Türkiye genelinde ise özel sektör çalışanlarının oranının %71, kamu çalışanlarının oranının ise %15 olduğu görülmektedir. Kendi iş yerinde çalışan ya da çalıştığı şirketin ortağı olanlar ise % 6'lık bir dilimi oluşturmaktadır. Kendi iş yerinde çalıştığını belirtenlerden %72'si, 15 kişi arasında bilişim çalışanın istihdam edildiği işyerlerinde çalışırken, % 27'si 619 kişinin istihdam edildiği yerlerde çalışmaktadır. Ayrıca, sektörde serbest (freelance) çalışmanın %5 gibi hiç de azımsanmayacak bir oranda olduğunu belirtmekte fayda var.
Ücretler yoksulluk sınırının altında
Türkiye geneli dikkate alındığında, çalışanların %51'i yoksulluk sınırının altında, 2500 TL aşağısında, bir gelire sahiptir. Dolayısıyla, ücretlerin çalışanların % 67'lik bir kesimince tatmin edici bulunmayışı şaşırtıcı değildir. Ücretteki memnuniyetsizlik, alınan ücret azaldıkça artmaktadır. Fakat, 35005000 TL ve 500010000 TL aralıklarında bile ücretinden memnun olmayan çok fazla çalışan vardır. Ücretten duyulan memnuniyetsizliğin bazı nedenleri:
•Fazla mesaiye karşılık tatminkar bir maaş yok.
•Projeler üzerinden kazanılan paralar göz önüne alındığında oldukça komik kalıyor.
•Normal bir hayat standardı ve kendi alanımdaki gelişimlerim için yeterli değil.
•Enflasyon nedeniyle. Borçlarımı ödemeye yetmiyor. 3 yıldır zam almadan çalışıyorum.
•Verdiğim katma değerin ve bilgi birikimimin karşılığını alamıyorum.
•Vasıfsız iş gücünün ücretleri aşağı çekmesi vb. vb...
Çalışma saatleri uzun
% 5 35 saatten az% 20 35–40 saat arası
% 50 40–48 saat arası
% 19 48–60 saat arası
% 6 60 saatten fazla
Yukarıda değinilen, birçok çalışanı iş değişikliğine neden olan fazla mesailer, bilişim sektöründe olağanlaşmıştır. Bilişim çalışanı sayısının az olduğu yerlerde fazla mesailerin daha sık olduğu, daha fazla bilişim çalışanına sahip işyerlerinde ise fazla mesailerin proje teslim tarihlerinde yapıldığı görülmektedir.
SSK primleri düşük yatırılıyor
Son yıllarda, ücretler yanında sosyal haklar açısından da çalışanların önemli kayıpları söz konusudur. Ankete katılanlardan %95'i sosyal güvencesinin olduğunu söylerken, serbest (freelance) çalışan % 5'lik bir kesim herhangi bir sosyal güvencesinin olmadığını belirtti. Fakat katılımcılara sosyal primlerinin gerçek maaşları üzerinden yatıp yatmadığı sorulduğunda ise %22'lik bir kesim bu soruya olumsuz yanıt vermiştir. Kamuda bu tarz bir durumun olamayacağı düşünülürse, yalnızca özel sektör dikkate alındığında, bu oran % 26'ya çıkmaktadır.
Başat sorun ücret memnuniyetsizliği
Katılımcılara “Şu anki işyerinizde memnun olmadığınız noktalar nelerdir?” sorusu yöneltildiğinde katılımcıların % 47'si aldığı ücretten memnuniyetsizliğini belirtmiştir. Katılımcıların birden fazla yanıt verebildikleri bu soruya yanıtlar aşağıdaki gibi dağılmıştır:
Ücret %47
Çalışanlar arasında adaletsiz ücret dağılımı % 27
Çalışanlar arasında adaletsiz yetki dağılımı % 26
Çalışanlar arasında adaletsiz iş dağılımı % 27
Çalışma koşullarının yetersizliği % 23
İşyeri dahilindeki hiyerarşi ve disiplin eksiklikleri % 31
İşyerinin bilgi birikimi olarak size bir şey katmaması % 37
Yoğun baskı % 14
Diğer sorunlar % 11
Kendini geliştirme yükü de çalışanda
Bilişim sektörünü diğer sektörlerden ayıran önemli bir sorun da, “İşyerinin bilgi birikimi olarak size bir şey katmaması” şeklinde ifade edilen sorunda belirginleşen kendini sürekli yenileme ihtiyacı ve zorunluluğudur. Bu sorumluluk, çoğunluklar çalışana yüklenmekte, iş yerleri bu ihtiyaca yönelik bir zorunluluktan kaçınmaktadır. Katılımcıların birden fazla seçenek işaretleyebildiği soruya ancak % 32'lik bir kesim çalıştığı işyerinin bu yönde bir katkısı olduğunu belirtmiştir.
Sorunlar dağ gibi!
Bunun dışında belirtilen diğer sorunlardan başlıcaları aşağıdadır:•Fazla mesailer
•Yükselme ihtimalinin olmaması
•İnsana yeterince değer verilmemesi
•Gelecek belirsizliği
•Proje teslim zamanları daha da artan fazla mesailer, takım lideri pozisyonunda çalışan eksikliği
•Kısa zamanda çok işin yetişmesi gerekliliği
•Aşırı yoğun tempo ve sosyal hayata zaman kalmaması
•Boş zamanlarım yetersiz iş ev arası mesafe fazla
•Yönetim beceriksizliği
•İşinde yetkin olmayan insanlarla bir arada çalışıyoruz ve onların bilgisizlikleri, araştırmaya öğrenmeye isteksizlikleri bizim için de zaman kaybına neden oluyor.
•Şirketin çalışanlarına verdiği önem oldukça düşük. Çalışma koşulları sürekli stres ve baskı ile beslenmekte. Proje yöneticisi aynı zamanda şirket ortağı çalışma moralinizi altüst edecek türden. Sosyal imkanlar nerede ise 0.
•Amirin olumsuz tutum ve davranışları kadın çalışanlara karşı "bir şeyden anlamaz" düşüncesi
•Sorumlulukların belirsizliği, plansız ve organizasyonsuz iş yapılması, beklentilerin izah edilmemesi, iletişim yetersizliği, mesai ücreti verilmemesi
•Kapasiteme uygun işler yapamamam
Bir daha bilişim sektörü mü?!
Ankete katılanların, “Şimdi meslek seçimi yapsanız, yine bilişim sektöründe çalışmayı tercih eder misiniz?” sorusuna verdikleri yanıt ise, sektör çalışanlarının iş hayatının toz pembe olmadığını göstermektedir:
Şimdi meslek seçimi yapsanız, yine bilişim sektöründe çalışmayı tercih eder misiniz? % 70 Evet, % 30 Hayır.
Örgütlülük isteği artıyor
Anket katılımcılarının, %59'unun mesleki alanda hiçbir kurum ya da kuruluşa üye değildir. Bunun yanında, çalışanların sadece %13'ünün çalıştığı işyerinde bir sendika var. Sendika üyesi bilişim çalışanlarının oranı ise %7. Bu durum, bilişim sektöründeki sendikalaşma düzeyini de çarpıcı şekilde ortaya koymaktadır. Çalışanların neredeyse yarısının 20 kişiden az bilişim çalışanının istihdam edildiği küçük ölçekli işyerlerinde çalışıyor olması ve işyeri değişikliklerinin yaygınlığı örgütlenme faaliyetinin önünde önemli bir engel oluşturmaktadır.
İşyerlerinde yaşanan sorunlarda, çalışanların çözüm olarak işyerini terk etmeyi seçmesi sık rastlanan bir durumdur. İşyeri sorunları, ancak ipleri tamamen koparılarak aşılmaya çalışılmaktadır. Fakat, Sennett bu ipleri tamamen koparma potansiyelinin ilerleyen yaş ve artan sorumluluklar ile azaldığını belirtmektedir.
Ancak örgütlenme konusundaki bu potansiyel zayıflığa rağmen bilişim çalışanlarının örgütlenmeye olumlu yaklaştığı söylenebilir. “Yaşadığınız sorunların çözümü için önerileriniz nelerdir?” sorusuna katılımcıların verdiği yanıtlar aşağıdaki gibidir:
* Etkin ve paylaşımcı bir iletişim sisteminin öncelikle kurulması % 59
* Sektörün tümüne dair kanuni düzenlemelerin ve tanımlamaların yapılması % 68
* Mevcut hukuki düzenlemelerin etkin uygulanması ve denetlenmesi % 48
* Her şey yolunda % 5
Burada özellikle “örgütlenilmeli” gibi açık/seçik bir seçenek ya da sendika, dernek veya oda gibi somut bir öneri sunulmamıştır. Ancak katılımcılardan %59'u örgütlenme gereksinimi ifade eden “etkin ve paylaşımcı bir iletişim sisteminin öncelikle kurulması” seçeneğini işaretlemiştir. Diğer seçeneklerde ise sorunların aşılmasını “yetkili” birimlere havale etme eğilimini göstermektedir.
Katılımcılardan, yukarıdaki seçeneklerden farklı çözüm önerileri istendiğinde ise örgütlenme gereksinimi daha somut olarak (sendika, oda ve dernek örgütlenmeleri vurgulanarak) ifade edilmiştir.
Bu bağlamda, ikili bir durumdan söz edilebilir. Bir yanda örgütlenmenin önünde esnek üretim koşullarından kaynaklı engeller vardır. Diğer yanda ise düşen ücretler, gasp edilen sosyal haklar ve işsizlikle beraber bilişim çalışanlarının örgütlenme talebini daha sık ve yüksek dile getirmesi olgusu vardır.
Anketin tamamı ve tablolar için:http://bilmuh.org/images/Belge/anketsonucraporuv3.pdf