Cuma, 15 Ekim 2010 (16 yıl 3 hafta önce)
İlk sosyal paylaşım sitelerinden Facebook'un dünyadaki kullanıcı sayısı, 500 milyon. Bu sayı diğer paylaşım siteleriyle birlikte milyarları bulmakta ve her an artmakta. İnternet ağının dünyanın kırlarına kadar yaygınlaşması, yaşam tarzlarını, iletişim biçimlerini ve bir bütün olarak toplumsal ilişkileri de belirliyor. Dünya düzleminde hız kazanan kentleşme eğilimi de internette somutlaşan yaşam tarzının karşılık bulmasına zemin hazırlıyor. İnsanlığın gelişimi için devasa olanaklar sunan bu araç, gerçek yaşamın zemini daraldığı oranda insanı eriten, sanallaştıran bir bumeranga dönüşebiliyor! Gerçek hayat, gerçek insanlar internet kablolarına akıp, birilerinin havuzlarına doluyor!
Facebook, 2004 yılında Harvard Üniversitesi öğrencisi Mark Zückerberg tarafından kuruldu. Başlangıçta bu üniversitenin öğrencileri için kurulan Facebook, aynı yıl ABD'deki tüm okullarda, ikinci yıl İngiltere’de yaygınlaştı. 2007 itibariyle de dünyanın en büyük üniversite tabanlı paylaşım sitesi haline geldi. Kullanıcılarda yarattığı bağımlılık ve yaygınlaşma hızıyla sosyo-kültürel araştırmaların konusu haline geldi.
Türkiye, 17 Milyon 500 bin Facebook kullanıcısı ile dünyada üçüncü sırada yer alıyor. Peki kullanıcı sayısı hergün artan, insanlar için sanal bir “sosyal ortam” yaratan, herkesin herkesle “arkadaş“ olduğu, arkadaşlarını, düşüncelerini, duygularını takip ettiği, fotoğraflarını görebildiği, “poke” adı verilen sanal hediyeler yollayıp flört ettiği ya da sanal “rakı-balık” sofraları kurduğu, çarpık ve “gerçek” olmayan ilişkiler bütünü olan Facebook’u bu kadar yaygın ve popüler kılan ne? İşsizlik oranının yüzde 20'lere vurduğu, işçilerin kölece çalışma koşullarına mahkum olduğu, sosyal ve kültürel ihtiyaçların karşılanmasının giderek imkansızlaştığı Türkiye’de, Facebook kullanımının bu kadar yaygın olması neyle açıklanabilir? “Bu sorunun yanıtı sorunun içinde var” desek yanlış mı olur?
Facebook bağımlılığı pekçok farklı cepheden incelenebilir. Birincisi, sanal dünyanın gerçek dünyada hiçbir aktivitesi olmayan insanlarda yarattığı bağımlılık ve onları gerçeklikten giderek uzaklaştırmasıdır. Bu o kadar ilginç boyutlara varmıştır ki, sokakta görünce selam dahi verilmeyen insanlar, arkadaş listelerinin sayısını kabartmak için kullanılır. Ya da sözlü olarak en yakınımızdaki insanla bile paylaşmadığımız ruh halimiz, Facebook’taki profilimize dakika dakika yansır. Facebook’ta yaptığımız testlerle sevgilimizin gerçek duygularını çözmeye çalışır, ilişki durumumuzu Facebook’ta cümle aleme ilan ederiz. Arkadaşlarımızın çokluğu popülerliğimizin bir göstergesiyken, özel hayatın her anını kapsayan fotoğraflarımız, izleyicilerin yorumlarını bekler halde teşhir edilir.
Evet, “teşhir” durumu özetleyen en doğru kelimedir. Facebook’un aktif kullanıcıları toplu halde bir çılgınlığa soyunmuş gibidir. Ve bir süre sonra biz hiç farkında olmadan, sanal alemdeki “kimliğimiz”, gerçek dünyadaki bize baskın gelmeye başlar. Çünkü herşeyimiz oradadır; düşüncelerimiz, felsefemiz, sevdiğimiz filmler, arkadaşlarımız, izleyicilerimizin yorumlarıyla renklenen fotoğraflarımız, yeri geldiğinde tepkimiz… Öyle ki, üye olduğumuz gruplar aidiyet hissimizi tatmin ederken, bunun üzerinden “biz”in içerisinde, ama “ben” olarak da varolduğumuzu sanırız… Ama işin aslı sanal dünyadayızdır ve sandığımız şeyin ta kendisi de sanaldır…
İşte Facebook’u bu kadar popüler ve yaygın yapan da budur. Kapitalizmin insanı insan yerine koymayan koşulları dışında, farklı bir dünya bulduğumuz yanılgısıdır. Gerçeklikten kaçış ve bilinç olarak kopuştur. Teknolojinin bu çarpık kullanımı, 21. yüzyılda emperyalist-kapitalist sistemin en “dahiyane” buluşlarından biridir elbette.
Diğer belalar…
Elbette Facebook burjuvazi tarafından -biz emekçilerden farklı olarak- bilinçli ve sınıf çıkarlarına uygun kullanılıyor. Mesela patronlar, işe alacakları kişinin Facebook sayfasına bakıp, kişilik analizi, eğilim tespiti yapmakta, alıp-almayacaklarına buradan karar vermekteler. Evet bu, bu kadar basit. İnsanın en doğal hakkı olan çalışma hakkı, Facebook’taki profiliniz patronun hoşuna gitmediğinde gayet rahat ve kolay bir şekilde elinizden alınabilir!
İkincisi ise, Facebook’taki bilgilerinizin günün birinde aleyhinize kullanılabileceği gerçeği. Facebook’un vaadettiği “gizliliğin” aksine, tüm bilgileriniz, istihbarat servisleri tarafından istenildiği zaman kullanılabilir ve kapitalist sistemin yasalarına göre bu yasaldır. Bunun pekçok örneği vardır. Ve Facebook gibi yarım milyar nüfuslu sitelerin, bu gibi servisler tarafından takibi her geçen gün artmaktadır. Yani bir gün gelip de kendi yarattığınız ve özgür olduğunuzu sandığınız dünyanın, pekçok farklı göz tarafından izlendiğini görmek ve bundan dolayı mahkum edilmek çok da uzak bir gelecek olmayabilir. Oysa ki bu aracı kendi sınıfsal çıkarlarımız doğrultusunda kullanıp, karşıtımız açısından bumeranga dönüştürmek de mümkün!
[Alınteri'nin Ekim 2010 tarihli 9. sayısının Kültür-Sanat sayfasından alınmıştır]