Başbakan Erdoğan'ın Mısır, Tunus, Libya gezisi kamuoyuna yönelik bir beyin yıkama harekatına dönüştürüldü
Başbakan Erdoğan'ın Mısır, Tunus, Libya gezisi, AKP yalakası medya tarafından, gidilen ülkelerin halklarından çok ülke kamuoyuna yönelik bir beyin yıkama harekatına dönüştürüldü. “Türkiye'nin Ortadoğu'da oyun kurucu bir bölge gücü haline geldiği” şeklindeki beyik sakızın tekrar çiğnenmesinden tutalım da “bölge gücü” olmanın da kesmediği “küresel aktör Türkiye” edebiyatına kadar mübalaga sanatında sınırlar parçalandı. Abartı ve yağcılık yarışında o denli ileri gidildi ki, Milliyet yazarı Hasan Cemal bîle, “Erdoğan'a verilen gazın ölçüsü kaçtı” deme ihtiyacını duydu.
Bu ölçüsüz yağcılığın karşıtı da vardı haliyle. “Eleştirel gerçekçilik” adına bu kez de, “ne var bunda bu kadar abartılacak” şeklinde bir küçümseme eğilimi gelişti. Bu yaklaşımda olanlarsa geziyi, “emperyalizm adına tak-şak ilişkisi temelinde girişilen basit bir taşeronluk faaliyeti”ne indirgediler.
Gerçeği boğan tekyanlılık
Abartılarından arındırıldıklarında dahi her iki yaklaşım da gerçeğin bazı yönlerini içeren bir tekyanlılıkla malüldür. Gerçek bu iddiaların dışında bir yerde durmaktadır. Yalnız bu nokta, bunların ortalaması alınarak değil teğet geçtikleri parçacıkları da içerecek şekilde farklı bir yerdedir.
Örneğin, Türk tekelci sermayesinin çıkarları ve ihtiyaçları yanında AKP'nin hesap ve planları açısından da bu gezinin hem zamanlama hem de olası sonuçları bakımından 'akıllıca bir siyasal hamle olduğunu' teslim etmek gerekir. Ancak bu 'aklın' gerisinde sadece “güç” değil, kapatılmaya çalışılan güçsüzlük ve zaafların bulunduğunu da görmek gerekir.
Bu sefer her şeyden önce adı konulmamış bir 'özür dileme' seferidir. Arap baharının simgesi konumundaki bu ülkelerin devrilen diktatörleriyle kurulan ilişkileri ve onları son ana kadar destekleme noktasında sergilenen siyasi körlük ve diplomatik aymazlığı tamir etmeyi amaçlamıştır. Eğer bu restorasyon hamlesi yapılmayacak ya da gecikecek olsaydı, Türk tekelci burjuvazisi açısından bu ülkelerde ortaya çıkan sömürü ve yağma sofrasından yararlanma şansını yeniden elde etmek şurada dursun, buralardaki geçmişe dayalı yatırımların ve alacakların tahsilinin bile mümkün olmayacağı açıktı. Halbuki bu pazar imkanları ve sadece Libya'da 15 milyar doları aşkın alacakların kurtarılması, kaynak ihtiyacı büyüyen ve AB'ye ihracaat olanakları daralan Türk tekelci burjuvazisi için şu kesitte yaşamsaldı.
“Güç”ün sınırları var
Emeği Türkiye'den daha ucuz sömürme imkanlarının bulunduğu Mısır ve Tunus'ta ağırlıklı olarak tekstil üretimi ve beyaz eşya montaj yatırımlarının, Libya'da ise milyarlarca dolarlık inşaat projelerinin sahibi olan Türk tekelci burjuvazisinin bu ülkelerdeki ekonomik varlığı, siyasi ve kültürel etkinliği işin yabana atılmaması gereken 'güç' yönünü gösterir. Fakat, diğer taraftan “Gazze fatihi” görülebilmek için yanıp tutuşan Tayyip Erdoğan'ın çok istediği ve son ana kadar gideceğini umduğu halde Gazze'nin yanına bile yaklaşamayışı, Arap sokaklarında -yalaka takımının abarttığı ölçüde olmayan- popülaritesini asıl olarak Filistin konusunda İsrail'e karşı sergilediği Çerkes çıkışları'na borçlu olduğu halde, bu popülariteyi sömürüp büyütmek üzere çıkmaya hazırlandığı bu gezinin hemen öncesinde ana işlevlerinden birini de İsrail savunmasını güçlendirmek olan emperyalist “füze kalkanı” projesini apar topar kabullenmek zorunda kalması, “Müslüman mahallesinde salyangoz satma”ya kalkarcasına gittiği her yerde emperyalist Batı adına “laiklik vaazları verme” mecburiyetini duyması... ise aşırı şişirilen bu 'bölge gücü' efsanesinin sınırlarını ve zayıflıklarını hatırlatır.
Neoliberal kapitalizmin geneli gibi Türkiye kapitalizminin 1980 sonrası yaptığı 3. büyük sıçramanın göreli karakteri yanında sadece gelişkin yönlerini kerteriz alan eski solcu liberal budalalar da bu sınırlar ve zayıflıkları genellikle görmez ya da perdelerler. Halbuki bunlar, 'bölge gücü' iddiasını taşıyan Türkiye kapitalizminin yapısal-tarihsel zayıflıklarından kaynaklanan sınırlar ve sınırlılıklardır.
Ekonomisi teknoloji ve enerji bakımından olduğu kadar sermaye bakımından da dış kaynak girişine bağımlı, ithalatıyla ihracatı arasındaki uçurum nedeniyle sürekli büyüyen bir cari açık sorunuyla karşı karşıya, bu yüzden Merkez Bankası'nın kayıtlarında dahi “kaynağı belirsiz döviz girişi” olarak tanımlanan ve 2011'in ilk 7 ayında 10,5 milyar doları aşan 'sıcak para'ya bile muhtaç, kalabalık bir orduya sahip olmasına karşın silah ve askeri teknoloji bakımından ABD, hatta İsrail'e bile bağımlı, Arap halklarının tarihsel belleğinde zulmüyle öne çıkan Osmanlı'nın mirasçısı olmanın dışında ideolojik ve kültürel bakımlardan onlara sunabileceği referansları sınırlı bir ülkenin “bölgesel gücü” ve etkinliğinin sınırsız, hatta bağımsız olamayacağı da aşikardır. Zaten Tayyip Erdoğan'ın son Kuzey Afrika gezisi, bölgesel gelişme ve süreçler üzerinde söz ve etki sahibi olma iddiasını yansıtmanın yanında asıl olarak Türk dış politikasında yeni bir stratejik tercihin ilk adımlarından biri olarak okunmalıdır.
Strateji değişikliği
AKP'nin -ona özgü olma anlamında- asıl “bağımsız” stratejisi, “komşularla sıfır sorun” olarak tanımlanan neo-Osmanlıcı stratejiydi. Patenti şimdiki Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu'na ait olan bu strateji, tam da Türk tekelci kapitalizminin belli başlılarına yukarda başlıklar halinde işaret ettiğimiz yapısal-tarihsel zayıflıkları yanında Ortadoğu bölgesindeki dengelerin hızlı değişimi, yeni güçlerin ve dinamiklerin ortaya çıkışının da etkisiyle duvara tosladı. Aslolarak bölgedeki gerici rejimlerle oportünist bir sırt sıvazlama, rüşvet ve küçük çıkar ortaklıkları temelinde geliştirilmeye çalışılan yakınlaşma ve ortaklık ilişkilerinin neredeyse tümü tersine döndü. Suriye ve Libya örnekleri, bu iflasın en çarpıcı yansımaları oldu.
Diğer yandan “bağımsız” bir tercih olmaktan çok AB ve ABD emperyalistlerine şirin görünme oportünizminin yön verdiği Ermenistan ve Kıbrıs “açılımları” daha ilk adımda tökezlemekle kalmadı, “sıfır sorun” yerine yeni sorunlara kaynaklık etti. Söz konusu dış politika stratejisinin iflası dışında dünyadaki kriz, emperyalist güç dengelerindeki değişim, yeni rekabet ve ittifak ilişkilerinin ortaya çıkışı, bu arada neoliberal birikim politikalarının işlemez hale gelmekle kalmayıp onun keskinleştirdiği sınıfsal çelişkilerin ve tepki birikimlerinin peşpeşe isyan dalgaları doğurması gibi gelişmelerle de birleşince AKP ve temsil ettiği tekelci sermaye kesimleri bazı strateji değişikliklerine gitme baskısını daha derinden duyar oldular.
Bu değişimi kısaca, 'AB ile ilişkileri eskisi kadar önemsemeyip ABD ile daha yakın, daha teslimiyetçi ilişkiler geliştirme yönelimi' şeklinde özetleyebiliriz. ABD'nin, Reagan döneminde gündeme getirdiği “Yıldız Savaşları” stratejisinin güncellenmiş versiyonunu oluşturan “Füze Kalkanı” stratejisine tam teslimiyetle iç içe geçen Arap Baharı Turu'nu bu geniş çerçeve içerisinde görüp okumak gerekir.