Salı, 18 Ekim 2011 (15 yıl 3 hafta önce)
Geçtiğimiz günlerde haber kanallarından birinde, altyazı olarak bir haber geçti: Ramiz Alia ölmüştü.
Genç kuşaklar doğal olarak bilmezler Ramiz Alia'nın kim olduğunu. Anımsarsa '80 öncesinin devrimci kadroları içinden anımsayanlar çıkabilir. O zamanların temel ideolojik saflaşma konularından biri olan revizyonizm tartışmalarında Arnavutluk Emek Partisi (AEP) çizgisinin taraftarı olanların ise unutmaları mümkün olmayan bir isimdir Ramiz Alia.
Enver Hoca'nın “en güvendiği”, kendisinin başına bir şey gelecek olursa “partiyi ve Arnavutluk'taki sosyalizmi onlara emanet etmeyi” düşündüğü -yani düpedüz kendisine “halef” olarak atadığı- 3 isimden biriydi o. Bunlardan Hüsnü Kapo, '60'li yıllarda eceliyle ölmüştü. Ulusal kurtuluş savaşı sırasında partinin “kendisini gereksiz yere riske atmaması” yönünde özel karar çıkardığı, o dönemde askeri alandaki yetenek ve eylemleriyle öne çıkan, devrime büyük hizmetleri olan, zaten devrimden sonra da tam 41 yıl süreyle Parti Merkez Komitesi'nde yer almakla kalmayıp “sosyalist” Arnavutluk'un başbakanlığını yapan Mehmet Şehu'nun, 1980 yılı başlarında bir MK toplantısı sırasında çıkan tartışma sırasında vurulduğu duyuruldu. Geriye kalan 3. halef Ramiz Alia ise, Enver Hoca'nın Nisan 1985'te ölümünün ardından partinin ve devletin başına geldi. Ve Arnavutluk'ta kurulduğu iddia edilen sosyalizm, onun yönetimi sırasında tasfiye edilip yıkıldı.
İşin acı ve en az onun kadar düşündürücü tarafı, bu tasfiye işlemi sırasında ne parti içinde ne de işçi sınıfı ve emekçi kitleler arasında dişe dokunur tek bir direniş bile görülmedi...
Arnavutluk devrimi ve AEP tarihi elbetteki bu çizgilerden ibaret değil. 1970'lerde AEP'i “dünya komünist hareketinin önderi”, onun çizgisini “tek gerçek ve tutarlı ML çizgi”, ASHC'ni “ayakta kalmayı başaran tek gerçek sosyalist ülke” olarak değerlendiren devrimcilerin hareket noktaları farklıydı elbette. Ama sorun da zaten burada yatıyordu: AEP'nin olumlu yanları, devrimci özellik ve yönleri görülürken, hemen buna bitişik, bunlarla birlikte varolan bariz olumsuzluklara dahi gözlerin kapatılması, bu anlamda devrimci bütünlük düşüncesinden kopulması, ilkeleri her şeyin üzerinde tutan Marksist eleştirel yaklaşımın yerini “taraftar” fanatizmini doğurup besleyen bilinçli bir tekyanlılık ve 'körleşme'nin alması...
Enver Hoca önderliğindeki AEP'nin, sosyalizmin anavatanı Sovyetler Birliği'nde sosyalizmin tasfiyesiyle sonuçlanacak bir yola giren -ki nasıl noktalandığını 1989'da gördük- Kruşçevci revizyonist ihanet karşısında aldığı tutum, tarihsel önemini ve değerini hala koruyan yürekli devrimci bir tutumdu. Uluslararası komünist hareket saflarında bölünmeyle sonuçlanan bu konuda -1957 ve '60 tartışmaları sırasında- AEP, ML'in ve sosyalizmin devrimci ruhunu savunan bir konumdaydı.
Enver Hoca ve AEP'nin, SBKP'deki revizyonist yozlaşma ve Sovyetler Birliği'nde -ve diğerlerinde- sosyalizmden geriye dönüşe yol açan nedenlerin tahlili konusunda sonraları da ufuk açıcı -en azından dikkate değer- belirlemeleri oldu. Bunlar, “geriye dönüş” sorunu gibi kapsamlı bir konuyu bütün yönleriyle ele alıp irdeleyen bütünsel bir çözümleme düzlemine hiçbir zaman çıkamadılar belki ama -ki “dünya komünist hareketine önderlik” iddiasını taşıyan bir partinin teorik yetkinlik ve ideolojik sorumlulukları adına bu aslında ciddi bir zayıflık göstergesidir- günümüzde hala önemli birer çıkış noktası özelliğine sahiptiler.[*]
Zaten,1970'li yılların ideolojik-teorik düzey geriliğinden kaynaklanan baştan sakat bir arayış sırasında, aralarında TİKB kurucularının da bulunduğu bir kesim devrimcinin, “yaslanılabilecek güvenilir bir teorik otorite merkezi” olarak “AEP yandaşlığı”nı seçmelerinde de, AEP'nin Kruşçevci revizyonist ihanete karşı aldığı cesur devrimci tutum ve bu konuda ortaya koyduğu görüşler tayin edici bir rol oynadı.
Fakat bu seçim, Sovyetler ya da Çin yanlılarıyla “üçüncü yol” adı altında daha ara bir duruşu benimseyen diğer tercihlerin sahiplerinde de görüldüğü üzere körleştirici bir 'taraftar fanatizmini' de beraberinde getirdi. Temelinde ciddi bir teorik gerilik ve sezgisel bir bilinçle de olsa bunun farkında olmaktan ileri gelen kendine güvensizliğin yattığı bir tercihin böyle bir sonuç doğurması bir yerde de kaçınılmazdı. [İşin acı tarafı, bu taraftar fanatizmi, burjuvazi ve faşizmi sık sık unutacak ölçüde birbirlerini “baş düşman” olarak gören sol içinde derin bir yarılma ve düşmanlaşmaya yol açtı; bu düşmanlık, birbirinin siyasi faaliyetlerini zorbalıkla engelleyip sabote etme sınırlarını da aşarak kan dökmeye kadar varabildi].
Arnavutluk'u “ayakta kalan tek sosyalist ülke” olarak görüyorduk fakat Arnavutluk gerçeği hakkında doğru dürüst bir bilgi sahibi de değildik. Bu sosyalizm nasıl bir sosyalizmdi, Nazi işgaline karşı ulusal kurtuluş savaşı biçiminde gelişen devrimin zafere ulaştığı 1944 sonlarından itibaren Arnavutluk halkının yaşamında neleri ne kadar değiştirmişti, 1950'li yıllarla '60'lar, 1960'larla '70'li yıllar arasında her alanda ne gibi farklar yaratmıştı, dolayısıyla gelişmenin yönü hangi doğrultudaydı, vb, vb.
Bunlara dair cevaplarımız vardı var olmasına fakat bunların hepsinin kaynağı yine Arnavutlardı: AEP ve ASHC tarafından yayınlanan kitaplar, Kongre Raporları, Enver Hoca'nın konuşmaları, parti yayın organı Zeri i Popullit gazetesinde yayınlanan makaleler, Tiran radyosunun yayınları... Beslenme kaynaklarımızı bunlar oluşturuyordu.
“Arnavutluk gerçeği” hakkında çok yönlü bilgi ve bilgiye dayalı bir fikir sahibi olabilmek için bu kaynakları da okumak, incelemek, izlemek gerekirdi elbette. Bunda bir yanlış yoktu. Fakat beslendigimiz 'tek' kaynak bunlardı ve bunların gerçekleri ne kadar tam ve aynen yansıttıkları konusunda en azından bir ihtiyat payı bırakmamız gerekirken gözü kapalı “mutlak doğrular” olarak görüyorduk. Yanlışımız buradaydı.
Şartlanmaya dönüşen tekyanlı ön kabullere, parçalarla sınırlı yetersiz bilgiye dayalı 'taraftar fanatizmi'nin nasıl vahim bir körleşmeye yol açtığını hayat, “sosyalizmin” yıkılmasından sonra önümüze serilen gerçeklerle yüzümüze çarptı. Bir zamanlar “dünyadaki tek sosyalist ülke” olarak gördüğümüz Arnavutluk, sanki zaman tünelinde -1900'lerin başlarında- donup kalmış, akıl almaz boyutlarda bir geriliğin hüküm sürdüğü, sefalet içinde yoksul bir ülke olarak karşımıza çıktı (Doğu Almanya ve biraz da Çekya dışında yıllarca “sosyalist” olarak görülen diğer Doğu Avrupa ülkelerinin, özellikle de Bulgaristan, Romanya, hatta Macaristan'ın durumu da Arnavutluk'tan çok farklı değildi).
Arnavutluk'ta devrimin eski rejimden çok geri ve sefil bir ülke devraldığı açıktı. AEP Parti Tarihi ve başka birçok kaynakta çarpıcı verilerle ortaya konuluyordu bu gerçek. Örneğin 1944 sonunda devrim başarıya ulaştığında Arnavutluk'ta bir kilometre dahi demiryolu olmadığı, bırakalım demiryolunu, lokomotifi, vagonu, ray çivisi üretecek bir fabrikanın dahi bulunmadığı, 1950'lerin başlarında bunları bile SSCB'den almaya mahkum oldukları biliniyordu. Keza devrim başarıya ulaştığında Arnavutluk'ta topu topu 5 inşaat mühendisinin bulunduğu, bunlardan 4'ünün de karşıdevrimci faaliyetlere karıştıkları bilinen bir başka çarpıcı gerçekti.
AEP Parti Tarihi'ndeki tanımlamayla “bazı yörelerinde hala ortaçağın yaşandığı” bu kadar geri, en başta insan kaynakları bakımından bu kadar yoksul bir ülkede sosyalizmi inşa etmek elbette misliyle zor bir işti. Akıl ve vicdan sahibi hiç kimse, Arnavutların, 45 yıl gibi kısa bir süre içinde “çağ atlamalarını” bekleyemezdi.
Sonuçta kaynak gerektiren ekonomik altyapıdaki gerilik ve yetersizlikler bir dereceye kadar anlaşılabilir; fakat kırsal yöreler de bir yana, ülkenin bellibaşlı kentlerinde bile kendini gösteren sefalet, toplumsal yaşam ve kültürde hala hüküm süren gerilik ve “köylülük” sadece bu 'nesnellikle' açıklanamaz. Toplumların hayatında 45 yıl, bireylerin yaşamında göz açıp kapayıncaya denk düşen kısalıkta bir an'ı anlatır belki ama, “45 yıl hüküm süren bir sosyalizmi inşa denemesi, sorunun sadece olanakların kıtlığına bağlanamayacağının göstergesi niteliğindeki görkemli resmi binalar, şimdi hepsi özel bir heykel mezarlığında toplanmış dev heykeller ve saçma sapan bir savunma stratejisinin yansımaları olarak ülkenin neresine gitseniz karşınıza çıkan kalın beton koruganlar, siperler, askeri önlemler dışında bir ülkenin ve toplumun yaşamında başka hiç mi bir iz bırakmaz” sorusunu sormanızı haklı kılmaya yetecek kadar da 'uzun' bir süre sayılır.
Bu sorunun yanıtı, kurulduğu iddia edilen sosyalizmin yıkılması sırasında -diğerlerinde olduğu gibi- Arnavutluk'ta da verildi aslında: Arnavutluk'ta “sosyalizm” tek bir kurşun bile atılmadan yıkıldı!.. Ne parti içinde ne de işçi sınıfı ve halkın saflarında, onu savunmak için güçlü bir direniş bile gösterilmedi!.. O kadar ki, partinin ilk kuşak kadrolarından ve önde gelen yöneticilerinden biri olmakla kalmayıp Enver Hoca'nrn 40 yıllık eşi Necmiye Hoca başta olmak üzere “umut veren teorisyenler ve örgütçüler” olarak parti ve devlet yönetimini üstlenmek üzere hazırlanıp yetiştirilen ikinci kuşak kadroların bile bir tekinin sesi çıkmadı. Karşı çıkmak, direnmek şurada dursun, tasfiyenin başını zaten Ramiz Alia çekti, Fatos Nano, Foto Cami, Adil Çarçani, Sali Berisha gibi “gençler” de bir gecede saf değiştirip bu kez yeni düzenin ideologluğuna soyundular, başbakanlık ve başka sorumlu görevler üstlendiler. Arnavutluk bugün, bazıları o dönemin orta düzey kadroları ya da yöneticilerinin çocuklarından oluşan bazıları da 1989 sonrası çalıp çırparak güç sahibi haline gelmiş mafyaların iktidar savaşlarına sahne olan, ABD kuklası zavallı bir ülke haline düşmüş durumda...
Şu ya da bu öncüllerden hareketle doğru olduğuna inandığımız görüşleri savunurken olgu ve süreçlere devrimci eleştirel yöntemle yaklaşmayı tamamen bir kenara bırakmamış olsaydık, ML ideoloji, Leninist parti anlayışı ve proletarya sosyalizmi açısından savunulacak tarafı olmayan kimi olgu ve olaylar üzerinde daha o zamanlar durup düşünebilirdik.
Örneğin komünist bir partide “halef” belirlemenin yeri olabilir miydi? Bu nasıl bir parti anlayışı ve işleyişiydi ve nasıl oluyordu da kimse buna bir ses çıkarmıyordu?.. Kaldı ki, yıllar öncesinden belirlenen o haleflerden biri -Mehmet Şehu- bir MK toplantısı sırasında çıktığı iddia edilen akılalmaz bir çatışma sırasında vurulmakla kalmıyor, arkasından, “41 yıldır CIA'den İngiliz istihbaratına, Titoculardan KGB'ye kadar birçok gizli servise birden hizmet eden çok taraflı ajan” ilan ediliyordu. Eğer bu iddia doğruysa, o zaman o parti, o MK, o sosyalist devlet, o proletarya diktatörlüğü rejimi, o işçi sınıfı ve kitleler nasıl olmuştu da bu kadar yıl uyumuşlar, “herkesin ajanı” olan birini hem MK üyesi hem de Başbakan ve Savunma Bakanı olarak yıllarca en önemli görevlerde niye tutmuşlardı?.. Eğer bu iddia doğru değilse, o zaman gerçekte ne olmuştu? O MK toplantısına taraflar neden bellerinde tabancalarla girme gereği duymuşlardı?.. “Bu nasıl parti, bu nasıl bir işleyiş” sorusu burada bir kez daha karşımıza çıkıyordu.
“Dünyadaki tek sosyalist ülke” olarak gördüğümüz Arnavutluk'ta “sosyalizmi inşa yolunda kaydedilen başarıları” bizler hep yapılan resmi açıklamalardan, bunları yansıtan kitap ve broşürlerden, Parti Kongre Raporları'ndan, kalkınma planları hazırlık ya da değerlendirme toplantılarında dile getirilen istatistik ve verilerden vb. öğreniyorduk. “Sosyalizmin gücünü” ve “Arnavutluk'un sosyalizmi inşa yolunda ilerleyişini” yansıtan bu “başarılar” bizleri de coşkulandırıyordu. Bu hem insani hem de devrimci bir duyguydu. Fakat bir günden bir güne de durup, “bunlar çelik üretiminin son 5 yılda bilmem kaç misline çıktığını, çimento, tekstil ya da tarımsal üretim artışının eskiye kıyasla kaça katlandığını söylüyorlar ama neden bu oranların somut rakamsal karşılıklarını vermiyorlar” şeklinde irdeleyici bir soru sormak aklımızın ucundan dahi geçmiyordu. Halbuki bu kadarcık basit bir soruyu dahi sorsak, çoğuna ulaşamazdık belki ama ulaşabildiğimiz somut veri ve rakamları, diyelim ki o yılların dünyasındaki genel ortalamayla karşılaştırsak, 1990'daki çöküşle birlikte yüzümüze tokat gibi çarpan geriliğin farkına o zamandan varmamız mümkün olurdu. Yıllarca “sosyalizmin gücüne” kanıt olarak gösterdiğimiz bilmem kaç katlık üretim artışlarının, sıradan bir kapitalist ülkenin üretiminin yanında bile ne kadar yetersiz -hatta zavallı- kaldığı gerçeğini görürdük en azından.
“Nasıl bu kadar körleştiğimiz” sorusunun yanıtı, o yılların devrimci sosyalist kadrolarını bu at gözlüklerini gözlerine kendi elleriyle takmaya yönelten ana nedende gizliydi: İdeolojik-teorik konulardaki gerilik, ML'nin özünü, daha da önemlisi onun devrimci yöntemini kavramakta ve süreçlere uygulamaktaki yetersizlik ve güçlük. Marks'ın sözleriyle, “bilimin merdivenlerinde zorlu bir tırmanmayı” göze almayı gerektiren bu gerilik ve yetersizliğimizin üzerine cesaretle ve sabırla yürümeyi seçeceğimiz yerde; dönemin siyasal atmosferi ve toplumsal olayların gelişim ritminin de basıncıyla, piyasadaki hazır kalıplardan birine angaje olup “bu işleri bizim yerimize de yapacak güvenilir bir ideolojik-teorik merkeze” sırtını yaslama kolaycılığı işimize geldi.
Kaynağında böyle bir gerilik ve zayıflığın yattığı bu kolaycılığın beraberinde getirdiği kaçınılmaz sonuçlardan biri de, devrimci eleştirel düşünme yeteneğinin büsbütün zayıflayıp körelmesiydi. Elde nasıl olsa “hazır kalıplar” vardı, dünyada ve çevremizde olup biten her şeye bu odaklardan bakıp ezberlenmiş hazır reçetelerin Procrustes yatağına yatırarak yorumlamak çocuk oyuncağı kadar kolay bir işti [ Procrustes, Atik yarımadasında Eleusis yakınlarındaki tepeleri kendine mesken tutmuş azılı bir hayduttu. Gelip geçen herkesi demirden bir yatağa yatırıyor, ayakları dışarı taşarsa taşan kısmı kesiyor; tersine, adamın boyu kısa gelirse "gererek uzatıyordu". Püf noktası ise, yatağın gizlice ayarlanabilir olmasıydı. Kurbanın boyunu uzaktan tahmin ediyor, yatağı ona göre hazırlıyordu]. Bırakalım angaje olduğumuz odakların kusur ve yanlışlarını görmeyi, işçi sınıfının devrimci dünya görüşünü oluşturan ML'in özü ve temel tezleriyle olduğu kadar proletarya sosyalizmi ve sınıfsız komünist topluma ulaşma tarihsel amacıyla da bariz çelişkiler taşıyan en olmayacak eylemler ve görüşleri bile 'taraftar fanatizmiyle' gözü kapalı savunur hale geldik. Kimimiz Macaristan ve Çekoslavakya müdahalelerini, Afganistan'ın işgalini, Polonya'da “sosyalizmi ayaklanan işçilerden korumak” gerekçesiyle düpedüz askeri darbe yapılmasını “sosyalizmi korumak amacıyla yapılan haklı devrimci eylemler” olarak savunup benimseyebilecek kadar kendinden geçti. Kimilerimiz dönemin İran Şahı ya da Şili'deki askeri faşist cunta yönetimiyle, Suudi Arabistan kralı ya da Körfez Emirleri gibi gericilerle kolkola girmeyi “dünya devrim cephesini güçlendirici girişimler” olarak görmeyi beraberinde getiren “Üç Dünya Tahlili” gibi karşı devrimci karakteri çok açık bir çizgiyi bile “dünya devrimine yol gösteren stratejik bir tahlil” olarak benimseyip yıllarca savunabildi. Kimimiz de gidip Arnavutluk gibi az rastlanır bir gerilik numunesini “dünyanın tek sosyalist ülkesi” olarak görüp yıllarca baştacı edecek kadar büyük bir akıl tutulmasına kapıldık [**]
Teorik konulardaki gerilik, düşünce tembelliği ve kolaycılığın sürükleyişiyle seçilen kalıpçı angajmanlarin “kullanım kolaylığı” ve “rahatlığı”, dönüp, sol hareketin kadrolarındaki bütün bu gerilik ve zaafları besleyen ve kalıcılaştıran yıkıcı bir işlev gördü. Türkiye solunun bu yapısal-tarihsel zaafları, o günlerden bugünlere aşılmak şurada dursun, büyüyüp katlanarak süre geldi.
Bugün elbette bunun biçimleri artık farklı. Her şeyden önce, bırakalım ideolojik bir mihraka angaje olup yaslanmayı, bütün “büyük anlatılar” gibi ML'in kendisine bağlılık dahi “özgür düşünceyi ve bireyselliği öldüren bir cendere”, “ayakları sıkan pabuç” olarak görülüyor. Belirli bir ideolojik düşünce sistematigine sahip olmak yerine, yarın birgün neden yana taraf olup neleri savunacağı belirsiz postmodern bir şekilsizlik/belkemiksizlik revaçta. Tersine duruşlar, ML'de ve devrimci sosyalizm düşüncesinde ısrar, geçmişte yaratılan devrimci değer ve gelenekleri yaşatıp zenginleştirerek geleceğe taşıma çabası içinde olmak, “geçmiste yaşamak”, “tutuculuk”, “dinazorluk” vb. olarak etiketlenip küçümseniyor. ML teoriye hakimiyet şurada dursun, onun en temel tezleri hakkında bile korkunç bir cehaletin hüküm sürüyor olması da cabası. “Değişimin okunması” görünümü altında Bersnteincılığın bile hortlatılabilmesi, en başta bu cehaletten beslenip güç alıyor.
Fakat bu akışkanlık, bütün kalıplardan ve bütün kalıpçı reflekslerin temelinde yatan düşünce tembelliğinden kurtulunduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, 1970'li yıllardan daha katı, daha fanatik ve en önemlisi daha sığ ve fukara bir kalıpçılık almış başını gitmiş durumda. Herkesin sırt çantasında mutlaka iki-üç kalıp var. “Değişim” çığırtkanlığı ve “biz de değişmeliyiz” repliği bunların başında geliyor. Postmodern akışkanlığın bütün türlerinin amentüsü durumunda bu temel kalıp. Olgu ve süreçlerin herbirini kendi somutlukları -ve diyalektik hareketi- içinde ele alıp somut olarak değerlendirme, onların içindeki devrimci özü arayıp bulma ve açığa çıkarma, sonra da ona göre bir pozisyon alma zahmetinden kurtarıyor günün bu beylik kalıpları da. O yüzden örneğin, miskinligin ve cehaletin simgesi olarak gösterilen Arap halklarının ayağa kalkışı bile, geçmişte Afganistan'ın işgali, Polonya ya da Çekoslovakya'da yaşananların yorumlanmasını çağrıştırır biçimde bugünkü angajmanları oluşturan kalıplara göre ele alınıp “yorumlanıyor”.
Siyasette belli bir konuda yanılgıya düşmek, bazı hata ya da yanlışlar yapmak normaldir. Ancak şarlatanlar ya da sahtekarlar kendilerini her konuda “yanılmaz Papa” olarak görür ve göstermeye çalışırlar. Önemli olan, düşülen yanılgının, yapılan hatanın telafisi imkansız ölçüde büyük olmaması, bir de onu doğuran nedenleri doğru belirleyerek bunları bir daha tekrarlamayacak şekilde geçmişten ders almaktır. Ayrıca burada sorun sadece, “nasıl oldu da Arnavutluk gibi bir ülkede kurulan rejimi ve düzeni yıllarca 'sosyalist' olarak gördük” sorusundan ibaret değildir. Ki aynı soru, Sovyet ya da Çin ya da “üçüncü yol”a örnek olarak gösterilen Vietnam -hatta Küba- “sosyalizmleri” için de geçerlidir.
Buradaki asıl sorun, şu ya da bu kampın gözü kapalı savunuculuğundan da öte, sosyalizmden ne anladığımız ya da nasıl bir sosyalizm (parti, proletarya diktatörlüğü, sosyalist demokrasi, sosyalist ekonomi ve toplumsal ilişkiler, sosyalist ideoloji ve kültür vb, vb.) anlayışına sahip olduğumuz sorunudur. Çünkü o kamplaşmalar sırasında yaptığımız tercihler, bir yönüyle sahip olduğumuz sosyalizm anlayışlarının yansımaları özelliğini taşırken, bir yönüyle de sosyalizm anlayışlarımızın, parti ve proletarya diktatörlüğü anlayışlarımızın, sosyalist demokrasi ve sosyalizmi inşa süreçlerine yaklaşımlarımızın biçimlenmesi üzerinde derin izler bırakmışlardır. Bu anlamda, kendimizi sadece o zamanki tercihleri nasıl yaptığımız sorusuyla da sınırlamadan, bu muhasebeyi, sosyalizmden geriye dönüşler gibi daha geniş kapsamlı bir sorunsalın bir parçası olarak ele almak, bu konuyu da bütün yönleriyle ele alıp irdeleyerek gelecek açısından yol gösterici dersler çıkarma yükümlülüğü hala karşımızda durmaktadır.
[*] Örneğin Enver Hoca'nın 1968 yılında kaleme aldığı bir makalede dile getirdiği görüşler, sadece SB'ndeki geriye dönüşün tayin edici kimi dinamiklerine ışık tutmakla kalmaz; tarihteki nice ünlü komünist partinin (ve bireyin) zamanla neden ve nasıl yoldan çıkıp kendi geçmişlerine dahi yabancılaştıklarını anlamamıza imkan veren çok isabetli belirlemeler olarak önemini ve güncelliğini hala korur.
O çözümlemesinde Enver Hoca, sorunun merkezine “parti sorununu” ve bu bağlamda “SBKP kadrolarındaki yozlaşmayı” koyar. Ki bu, “yukardan aşağıya” doğru gelişen bir süreç olarak sosyalist devrimin tarihsel karakteri ve özgünlüğüne ilişkin Marksist materyalist yaklaşımla da örtüşen doğru bir yaklaşımdır. Bu materyalist yaklaşımla hareketle partide ve parti kadrolarında devrimci gelişme duygusunun körelmesinin altını özel bir vurguyla çizer. Bu kapsamda şunları söyler:
“ a) Şaşırtıcı gözükse de Bolşevik Partisinin siyasi ve ideolojik eğitimi her zaman ve her evrede koşulların gerektirdiği mükemmellik ve yoğunlukta uygulanmıyordu. Üstelik bu eğitimin biçim ve yöntemlerinde ve hatta bazen içeriğinde zayıflıklar vardı. Üzerinde konuşulmakla birlikte teorinin pratik devrimci eylemle birleştirilmesi aynı ölçüde ve olması gerektiği gibi (değildi). Halkın devrimcileştirilmesi çalışmasında politikaya öncelik verecek, bütün partinin proleter devrimci ruhunu diri tutacak, herkesin partinin çizgisini her konuda devrimci bir tarzda anlamasını ve uygulamasını güvence altına alacak şekilde bütün alanlarda gerçekleştirilmiyordu. (...)
b) Bolşevik Partisi'nin normlarının yaşama geçirilmesi, daha doğrusu bunların derin bir ideolojik ve siyasi kavranışı ve devrimci bir tarzda gerçekleştirilmesi istenen düzeyde değildi. Lenin'in devsel bir mücadeleyle yarattığı ve yerleştirdiği bütün bu normlar doğruydu. Stalin, onları doğruladı, savundu ve uyguladı. Ama gerçek yaşamda, gelişme süreci, çalışma ve mücadele süreci içinde, ilkin tam olarak uygulanan normların daha sonra kullanılmaz duruma geldiğini, paslandığını ve nihayet çarpıtılarak sınıfın ve partinin düşmanlarının elinde sert ve çok tehlikeli bir silaha dönüştürüldüklerini görüyoruz. Bu, bütün revizyonist partilerde görülen bir durumdur. Bu partilerde yüksek sesle demokratik merkeziyetçiliğin yaygarası yapılır, fakat onlar Leninist olmaktan çıkmışlardır; “Bolşevik” eleştiri ve özeleştiriden söz edilir, fakat onlar artık Bolşevik bir nitelik taşımamaktadırlar; parti disiplininden söz edilir, fakat söz konusu olan Leninist değil, faşist disiplindir; proleter ahlaktan söz edilir, fakat oralardaki ahlak burjuva, anti-proleter ve anti-Marksist bir ahlaktır; onlar parti içinde her şey ve herkes hakkında görüş belirtme özgürlüğünden söz ederler, fakat şimdilerde revizyonist ülkelerde görüşlerin parti ruhuyla, proleter bir ruhla belirtilmesinin sonu hapise ya da toplama kampına atılmaktır. (...) partinin gücünü oluşturan Leninist normların bu şekilde değişerek revizyonist normlara dönüşmesi, Marksist-Leninist bir partinin başına gelebilecek en büyük kötülük ve partiyi, toplumu dönüştürmede üstlendiği tarihsel rolünden saptırarak yozlaşma ve parçalanma yoluna sokan korkunç bir silahtır (...)
c) İşçi sınıfının örgütlenmiş öncü müfrezesi olarak Komünist Partisi, (...) işçi sınıfına ve müttefiklerine sınıfın amaçları doğrultusunda önderlik etmek için kendisini sınıf partisi yapan Leninist normları anlamalı ve uygulamalıdır. Bu, herhangi türden bir birlik değil, Marksist-Leninist olarak adlandırdığımız büyük bir birliktir; parti içinde Marksist-Leninist birlik, parti önderliği arasında Leninist normlar temelinde düşünce ve eylem birliği ve tabanı ile önderliğin kendi içindeki birliği, parti ile işçi sınıfı-halk birliğidir. Ve bütün bu birlik içindeki temel düşünce, onun temeli ve güvencesi, parti-işçi sınıfı birliği, partisinin yönetiminde Marksist-Leninist ideoloji tarafından esinlenen, aydınlatılan ve çelikleştirilen işçi sınıfının belirleyici önderliğidir.
(...) Birliğin korunması ve çelikleştirilmesi, bir seferde başarılabilecek ve komünistleri bir daha uğraştırmayacak bir şey değildir; ikincisi, bu birlik, partinin Marksist-Leninist ilkeler ve normlar dışında 'yoldaşların' birliğine dayanan sosyal-demokratik türden bir birlik, 'ilke ve normların çiğnenmesine izin vererek şunu ya da bunu rahatsız etmekten sakınma birliği' değildir. Bizim birliğimiz, ilkelere aykırı, birlik hatırı için bir birlik değildir. Bu nedenle, sözünü ettiğimiz birlik her şeyden önce mücadeleyle yaratılır, mücadeleyle çelikleştirilir ve sürekli ve ısrarlı devrimci mücadeleyle korunur. Aksi halde Marksist-Leninist birlik olamaz.” (Leninist Parti ve Kadrolar içinde, sf 72-76 arası, tüm alt çizmeler Enver Hoca'ya ait)
Her biri diğerinden daha vurucu ve dikkate değer olan bu belirlemelerin aynı zamanda belirgin bir devrimci ruh ve karakter taşıdıkları ortadadır. Daha da önemlisi bunlar, “komünist”, en azından “devrimci” olduğunu iddia eden bütün parti ve örgütlerin gerçek yüzlerini ve karakterlerini tanımamızı sağlayacak ölçütler olma özelliğini hala korumaktadırlar. Kendi kendilerine taktıkları sıfatlar ya da tabelalarında ne yazdığından bağımsız olarak bir örgütün -sadece örgütlerin değil bu iddiadaki bireylerin de- ne ölçüde komünist, ne ölçüde Leninist devrimci bir karakter ve ruha sahip olduğunu günümüzde de bu ölçütleri kullanarak ölçebiliriz.
Enver Hoca'nın çözümlemesi bu noktada da durmaz. Bu bütünlüğün devamı, bir yerde de eksenini oluşturan temel öğe olarak sözü kadroların bu süreçteki rolüne getirir. Ve o noktada da, yine sadece geçmişe dönük olarak değil, bugüne ve geleceğe de yol gösterici nitelikte şu tespitlerde bulunur:
“ (...) Sovyet Partisi ve sosyalist devletin kadroları arasında istemeyerek, önceden gizli olmakla birlikte gittikçe daha da belirgin biçimlere bürünen ve daha sonra proleter ahlakla temelde bağdaşmaz yanlış eğilimlere dönüşen belirli bir kendini beğenmişlik ve meşru bir kibir oluştuğu sonucuna varırız. (...) onların arasında ilkin tümü içinde ve açık bir biçimde olmasa da, devrimci gelişme duyusuna yabancı bir durağanlık duygusu tedrici olarak yayılmaya ve kristalize olmaya başladı.
Daha aşağı düzeyde görev aldıkları sürece bu kadrolar, devrim davasına mümkün olduğu kadar iyi şekilde ve şevkle hizmet etmek ve kitleler ve işçi sınıfıyla yakın bağlar sürdürerek Parti çizgisi ve normlarını titiz bir şekilde uygulamak için çalıştılar. Fakat zaman geçtikçe, ilk dönemin zorlukları aşıldığında, zorunlu ideolojik, siyasi ve genel eğitim ve kültür kazanıldığında, Parti içinde eski ve kıdem kazanmış belirli insanlarda kötü eğilimler ortaya çıkmaya başladı. Bunların çalışmalarındaki başarılar, kendini beğenmişlik duygusunu besledi ve bunun yanısıra Sovyet kadroları proleter alçakgönüllülüklerini kaybettiler, çok çalışmış ve mücadele etmiş oldukları gerekçesiyle 'siyasi olarak haklı' diye tanımladıkları uygunsuz talepler ileri sürmeye başladılar. Gitgide daha sorumlu mevkilere yükselme hırsları, kişisel refah ve konfor istekleri gelişti ve giderek bürokrasi, entelektüalizm ve teknokratizmle enfekte oldular.
Böylece, bir yandan Bolşevik Partisi ve Sovyet devleti kadroları, diğer yandan Sovyet halk kitleleri ve işçi sınıfı arasında tedrici olarak bir ayrışma ve eşitsizlik yaratıldı. Birçok kadro, eskiden yaptığının tersine, kitlelerin sesini dinlemedi. İdeolojik ve siyasi olarak her şeyi kendilerinin bildiği, her şeyde uzman oldukları, kitlelerin ve işçi sınfının üzerinde ve onlardan daha öngörülü oldukları düşüncesi kendilerine hakim olmaya başladı. Bu kadrolar Bolşevik Partisi'nin ve Stalin'in Sovyet halk kitleleri ve işçi sınıfı arasında sahip olduğu otorite ve prestiji kendi kişisel otorite ve prestijleriyle karıştırdılar. Bütün bu anti-proleter nitelikler, devrimci kavramların bu kadrolar arasında deformasyonuna götürdü; buradan da enfeksiyon, Parti çizgisine ve onun uygulanmasına bulaştı ve böylece Parti'nin devrimci normları biçimselleşti. Bütün Sovyet devlet yönetiminde olduğu gibi bizzat Parti yaşamı ve Parti organlarında da bir sklerosis (doku bozulması) süreci başlamıştı...” (agy, sf.74-75, alt çizmeler E. Hoca'ya ait)
Enver Hoca ve AEP'nin, kendilerinden önce yaşanmış tarihsel tecrübeler olarak SBKP ve diğerlerinin bürokratik revizyonist yozlaşma süreçlerinden çıkardıkları sonuçlar kuşkusuz burada andıklarımızla sınırlı değildir.
Öte yandan AEP'nin daha sonraki tarihsel gelişimi ve sosyalizmin Arnavutluk'taki tasfiye sürecinin izlediği seyir de ortadadır. Arnavutluk'ta, partinin kendisinden başlayarak çok daha utanç verici ve çok daha keskin bir çözülme ve tasfiye süreci yaşanmıştır. O zaman bu çelişki neyin nesidir, nasıl açıklanabilir, neyi gösterir?
Sözünü ettiğimiz bu büyük tarihsel çelişkiden hareketle bundan, Enver Hoca zamanında yapılan çözümlemelere dudak büküp bunları artık bütünüyle isabetsiz, değersiz ve geçersiz görmek gerektiği sonucunu çıkaranlar da olabilir. Teorinin ölçütü elbetteki pratiktir. Konuya tam da Marksist devrimci materyalizmin bu temel ilkesi ışığında yaklaşılacak olursa, AEP'nin konuya ilişkin teorisi ile pratiği arasında ortaya çıkan muazzam çelişkiden proletaryanın öncü partisinin tarihsel gelişimi ve değişimi sorununa ilişkin olarak asıl şu dersler çıkarılmalıdır:
1) Teoride ne kadar doğru ve devrimci çözümlemelere sahip olunursa olunsun, eğer bunlar özümsenip bizzat partinin kendisinden başlayarak pratik bir değişim dinamiğine dönüştürülememişlerse, sadece teorik-siyasal öğüt, uyarı ve eleştirilerle sınırlı kalmayıp ilke ve kurallara dayalı daha gelişkin devrimci mekanizma ve sistemlere dönüştürülerek pratikleştirilmemişlerse dönüştürücü bir rol de oynayamazlar,
2) Değişim ve gelişme, sadece mutlak değil aynı zamanda sürekli olmak zorundadır. Belirli tarihsel kesitlerle ya da belirli konular ve yönlerle sınırlı kalan her değişim ve gelişme iddiası, yanılsamayı da beraberinde getiren içten içe bir durgunluk, hayatiyet kaybı, çürüme ve çöküşle sonuçlanmaktan kurtulamaz,
3) Başkalarına bakarak ya da dün'e göre nispi bir ilerleme ile sınırlı göreli bir değişim yönelimi ve iddiasının, içeriği o an için doğru dahi olsa tarihsel bir geleceği ve dayanıklılığı yoktur!..
[**] ML teori ve sosyalizm kavrayışı açısından ciddi bir hazımsızlık ve fikri sefalet göstergesi olan bu şartlanma o kadar derinlere işlemişti ki, TİKB'nin merkez yayın organı olan Orak-Çekiç dergisinin 1990 yılının Ocak ayında çıkan 67. sayısında Arnavutluk'u hala “sosyalizmin parlayan güneşi” olarak değerlendiren övgü dolu bir makale yayınlanabildi. Ve işin daha da acı tarafı, ne “teorisyenler” ne de “pratisyenler” arasından, “Biz ne yapıyoruz?.. Arnavutluk'tan gelen kokular ve işaretler ortadayken, bunlar da bir yana, Ramiz Alia 9. Kongre Raporu'nu (3 Kasım 1986) gözümüze sokmuşken biz daha hangi güçlü kaleden, hangi sosyalizmden bahsediyoruz” temelinde tek bir güçlü itiraz dahi yükselmedi. “Ölçü biraz kaçırılmış” ya da “biraz daha bekleyip neler olacağını gözleseydik daha iyi olmaz mıydı” gibisinden bir-iki mırıldanma dışında 'alışkanlıkların gücü' baskın gelmişti...]