GÜNCEL
Pazar ve Pazartesi gün boyu sendikayla görüşmemizi Pazartesi akşam yapacağımız toplantıda işçilere nasıl aktaracağım üzerinde düşündüm durdum. Çünkü sendikacının soruna yaklaşımı ve tutumu hiç iç açıcı değildi. Ona göre işimiz tamamen talihe bağlıydı ve görüşmeyi olduğu gibi böyle açıklamak oluşan mücadele isteğinin yok olmasına ve birliğin çözülmesine neden olacağı kesindi. Görüşmeye birlikte gittiğimiz işçi arkadaşların bir görüşme öncesi heyecanlı ve umutlu halleriyle görüşme sonrası yorgun, kafası karışık ve karamsar hallerini gözönüne getirdikçe çıldırıyordum. Keşke yalnız gitseydim görüşmeye, ama olan oldu ve tarihi geriye çeviremeyiz. Bu durumda yapacağım şey görüşme sonrası işçilere söylediğim gibi meseleyi açıklamak. Yani “her şey bize bağlı” ekseninde.
Ben böyle dalmış düşünürken ve paydos saatine az bir zaman kalmışken patron ve “kötü adam” işyerinin orta yerine gelerek durdular ve makineleri kapatıp olduğumuz yerde kendilerini dinlememizi rica ettiler. Kapadık makineleri. “Kötü adam” söze başladı. Patronla olan bazı sorunlardan dolayı işten çıkarıldığını açıkladı ve herkesin bir şey olmamış gibi çalışmasını istediğini söyledi. Birkaç işçi “kötü adam”ı sahiplenir tarzda “biz de çıkarız öyleyse” diye tepki gösterdi. “Kötü adam” o işçileri sakinleştirmeye çalıştı ve sonra patron sözü aldı. “Kötü adam”la dostça yollarını ayırdıklarını ve haklarını verdiklerini söyledi. Sonra paydos zili çaldı ve işçiler “kötü adam”la vedalaşmaya başladı ama o sırada bir işçi iş çıkışı toplantımız olduğunu “kötü adam”a söylemiş ve haddini aşarak onun da gelmesini istemiş.
Toplantı yerinde eksiksiz toplandık. “Kötü adam”ın sağ kolu çok sinirliydi, konuşma başlayınca ilk sözün kendisine verilmesini istedi. Sözü aldı, “artık bu işyerinde çalışılmaz, … usta (“kötü adam”) haksız yere işten çıkarıldı, onun yerine gelecek adam bize göz açtırmaz; öte yandan buradan çıkarsak hepimizin işi hazır, … usta (“kötü adam”) iş kuracak, hepimizi yanına alacak” vb. şeyler söyledi. Bazı işçiler kafalarıyla ve sözleriyle onu desteklediler. Ben haliyle çok sinirlendim çünkü toplantı konumuz sendikalaşma iken “kötü adam”ın sağ kolu olan işçi sendikalaşmaktan vazgeçmeyi ve kötü adamın arkasından gitmeyi tartışma konusu yapmıştı. Hemen müdahale etmek durumunda kaldım ve söz alarak buraya toplanmamızın amacını hatırlattım ve bir oylama yapmayı talep ettim. “Konumuz sendikalaşmak mı yoksa kötü adamın arkasından gitmek mi ki öyleyse benim burada işim olamaz” dedim. İşçilerin çoğu sendikalaşmaktan yana tavır koydu ve “kötü adam”ın arkasından gidecek olanlara verdikleri “namus sözü”nü hatırlattılar.
Bu sırada “kötü adam” geldi. Ben iyice çıldırdım, bu adamın burada ne işi vardı. İşçiler ona başköşede bir yer verdiler ve karşı karşıya yüz yüzeydik. Üzgündü, işten atılmıştı. Bilmiyormuş gibi tartışma konumuzun ne olduğunu sordu. Ben ileriye atılıp soruya soruyla karşılık verdim: “Kimi işçiler işyeri açacağını ve buradaki işçilerin hepsini yanına alacağını söylüyorlar doğru mu bu” dedim. “Kötü adam”, “kesin öyle bir şey yok, öyle olsaydı bile benim çalışmak istemediğim veya benimle çalışmak istemeyen işçiler olabilir belki” dedi. Bu açıklama “kötü adam”ın arkasından gitmeye niyetli olan işçileri kafasını karıştırdı. Ben yeniden söz aldım ve “Sendikalaşmak sorunumuzun tek çözümüdür, 'kötü adam' size daha iyi koşullar sağlamayı mı garanti ediyor, yarın orada veya başka bir yerde aynı sorunları yaşamayacağınızın garantisi ne, insanca bir ücret, insanca çalışma koşulları, işgüvencesi ancak sendikalaşmakla garanti altına alınabilir. Sendikalaşmak ile patronların haksız ve keyfi davranışları engellenebilir” dedim. İşçilerin çoğu yine beni destekler bir tutum takındılar ve “sendikalaşmak istemeyenlerin toplantıyı şimdi terketmelerini” istediler. Kimse gitmedi.
“Kötü adam” yine söz aldı, bir yandan “madem söz verdiniz arkasında durun” derken öte yandan kişileri bir şeylere zorlamayacak tarza konuşmanın daha iyi olacağını, böylece herkesin gerçek fikirlerini açıkça ortaya koyacağını, iyice düşünmeden bir şeylerin arkasından gitmenin iyi olmayacağını, herkesini karakterinin ve zihniyetinin farklı olduğunu, bu ayrılıkların öne çıkarılmasıyla kimsenin kimseyle konuşamaz olacağını, neden şu sendika değil de bu sendikanın seçildiğini düşünmeniz gerektiğini… vb. kafa karıştırıcı şeyler söyledi. Amacı da buydu zaten. Sol gösterip sağ vurmak. Ama “geç oldu” diye daha fazla uzatmasına izin vermeyerek “asıl konumuza geçmeyi” önerdim, işçiler “sendikayla görüşmenin sonucunun ne olduğunu” açıklamamı istediler.
Söz aldım ve “Konuya geçmeden toplantı yapma usulü hakkında bir iki şey söylemek istiyorum, çünkü bu 'işçi meclisi' toplantımızda görüldüğü üzere bir kargaşa yaşadık, bundan sonra olası kargaşaları engellemek ve tartışmaların sağlıklı yürümesini sağlamak için toplantıya başlamadan önce bir yönetici seçilmeli ve konuşmak isteyenler önceden yöneticiden söz almalıdır. Giriştiğimiz işin sağlıklı ilerlemesi için iç disiplini sağlamlaştırmalı, konuyla ilgisi olmayan hiçbir kimseye bir şey söylememeliyiz” dedim. İşçiler onayladılar. Ve sendikacıyla görüşmeyi fazla uzatmadan anlattım. 'Sendikacı, başarının da başarısızlığın da bize bağlı olduğunu, sendikalaşmaya ve birbirimize dört elle sarılırsak üstesinden gelemeyeceğimiz sorunun olmadığını, bunun zorunlu olduğunu çünkü sendikalaşmanın zaman alacağını, sabırlı, azimli, disiplinli olmamız gerektiğini söyledi' diyerek sendikalaşma sürecini ve yapılacakları özetledim.
Üyelik formunu göstererek 'bayram sonrası hemen üyelik işlemlerine başlamalıyız' dedim. Son olarak sendikanın verdiği broşürleri dağıttım ve dağıtırken bu broşürleri işyerine götürmemeleri konusunda uyardım, toplantı sona erdi. Sonra derin bir nefes aldım, çünkü gemimiz oluşan ilk dalgada batmamıştı. Ama yaşananlar gösterdi ki karışık durumlarda gideceği yönü bilen ve yön sorunu olmayan bireylerin belirleyici etkisi çok fazla. Öte yandan kritik durumlarda yerinde ve zamanında, doğru ve etkili müdahaleler yapılmazsa sonuç facia olabilir. Neyse ki ilk dalga ne yönümüzü saptırabildi ne de faciayayla sonuçlanmasına izin verildi. Bu sınavı başarıyla geçtik. Ama gelecek daha birçok dalgalanmaya gebe.
İlk dalga sonrası sular durulmaya başlamış, sendikacının istediği resmi kayıtları vermiştik. Çalışıyorduk ama işi iyice yavaşlatmıştık. Bir ara patron ve “iyi adam” geldi ve yine onları dinlememizi istediler. Patron bu katın yeni sorumlusunun “iyi adam” olduğunu açıkladı ve sözü “iyi adam” aldı. “Kötü adam” için üzüldüğünü, çıkarılmasından kendisinin sorumlu olmadığını, içinde bulunduğumuz durumu bildiğini ve haklı olduğumuzu, düzeltmek için elinden geleni yapacağını ama patronun karşısına çıkabilmek için verimi arttırmamız gerektiğini söyledi. Kimi işçiler itiraz ettiler: “5 yıldır üretimi arttırdık da ne oldu, bundan sonra önce siz zam verin bizde iş verelim”. “İyi adam” şu an elinden bir şey gelmeyeceğini, patronların önümüzdeki yılın üçüncü ayına kadar zam yapmayı düşünmediklerini ama o zaman bir şeylerin düzeleceğini söyledi. İşçiler o zaman düzeleceğinin, o sürece kadar işçi çıkarılmayacağının garantisi nedir diye sordular. “İyi adam” “Garantisi yok ama maden birlikte çalışacağız işimize saygı duyalım, işimizi gereği gibi yapalım” dedi. İşçiler daha da seslerini yükselterek “bizden işe saygı beklemeyin, bıçak kemiğe dayandı, geçinemiyoruz, kafamız rahat değil kendimizi işe veremiyoruz” dediler. Sonra “iyi adam”, “benim katta işçilerin hiç bir sorunu yok, neden burada var” dedi. İşçiler oradaki işçilerin de aynı sorunu yaşadığını ama bizim gibi dile getiremediklerini söylediler. “İyi adam”, “zamanla sorunlar çözeriz” diyerek toplantıya son verdi.
Ertesi gün “iyi adam” bant şeflerini topladı, verimi arttırma konusunda konuşma yapmış ama bant şefleri bir şey yapamayacaklarını söylemişler. Otoriteyi doğrudan sağlayamayacağını anlayan “iyi adam” bant şeflerinden birini tüm kattan sorumlu yapmış. Bant şefi, dışarıdan birinin olmasındansa “iyi adam”ın daha iyi olacağını düşünerek kabul etmiş. İyi de yapmıştı. Artık “iyi adam” işyerine seyrek uğruyordu. Geldiğinde de kafaya alabileceği işçilerle fısır fısır bir şeyler konuşuyor, kaleyi içten fethedecek giriş kapıları arıyordu. Biz iş yavaşlatma eylemini sürdürüyorduk ve “iyi adam” bu eylemin önüne geçemediği için çıldırıyordu.
Sonra bir gün akşam üzeri koca bir kutu baklava geldi, patron göndermiş, 'yeni sezonun açılışı şerefine' diye. Hemen müdahale ettim, sorumlu şefe baklavadan kimsenin yememesini herkese söylemesini çünkü yeni sezonun bize hiçbir faydasının olmadığını, bizim için kutlanacak bir şey olmadığını söyledim. Sorumlu şef hemen işçilere mesajı yaydı ve kimse tatlıdan yemedi. “İyi adam” durumu anladı ve çıktı dışarı. Sonra müdürle birlikte geri döndü. Müdür kendisini dinlememizi rica etti ve sorunun ne olduğu sordu. İşçiler bıkmadan usanmadan yeniden anlattılar. Müdür patronla görüşeceğini, elinden geleni yapacağını, ama verimi arttırmamızın şart olduğunu, aksi takdirde patronun başka çarelere başvurabileceğini, deneyimlerine dayanarak toplu eylemlerin sonucunun hiç iyi bitmediğini söyleyerek (üstü kapalı tehdit ederek) dışarı çıktı. Öte yandan “kötü adam” da boş durmuyordu; gizli toplantı ayarlamaları yapıyor, sağ kolu olan işçi aracılığıyla kimi kafalayabileceği işçileri görüşmeye çağırıyordu. Amacı işçileri ayartıp yanına çekmekti. Neyseki gizli toplantı girişimleri önceden kulağımıza geliyordu ve önüne geçebiliyordu.
Ay sonu gelmişti ve “iyi adam” yine kaleyi içerden fethedecek kapılar aramayı sürdürüyordu. Öğleye doğru patron geldi, yanında takım elbiseli bir adam vardı. Sonradan anladık ki bu adam mali müşavir. İşçileri tek tek çağırıp konuşmaya başladılar, sebebi işçileri işten çıkarmak. İşçilere tüm tazminat haklarının ödeneceğini ama istifa ederek çıkmalarını öneriyordu patron mali müşaviri aracılığıyla. Bunu duyunca sorumlu komitemize herkese duyurmaları için şu mesajı ilettim: Kimse işten çıkmasın, istifa etmesin zam istediklerini söylesin. Ben de birebir ulaştığım herkesi bu şekilde uyarıyordum.
Görüşmeler akşama kadar sürdü. Akşam son durumumuzu gözden geçirmek için olağanüstü bir toplantı yapmayı önerdim. İşçiler kabul etti. Görüşmelerde ilgi çekici yan “tehlikeli” işçilerin en sona bırakılmasıydı. Beni sıranın en sonuna koymuşlardı. Çağırdılar gittim ve meseleyi bildiğimi işten çıkmayı istemediğimi ve zam istediğimi söyledim. Mali müşavir ve patron bana karşı çok kibardılar. Bu işyerinde mutlu olmayan işçilerle çalışmak istemediklerini, tazminatımı verip çıkaracaklarını ama istersem bir ay daha idare edeceklerini söylediler. Ben bir şey demeden odadan çıktım. Akşam olmuştu ve zil çaldı. Toplantı yerine gittik.
Durum değerlendirmesine geçmeden önce işçi arkadaşları önceki günkü tatlı yememe onurlu eyleminden dolayı tebrik ettim. Sonra durum değerlendirmesine geçtik. Önce sendikalaşma meselesinin patronların kulağına nasıl gittiğini tartıştık. Patron görüşmeler sürecinde bir işçiye, “içerde ne konuşuluyor ve ne yapılıyorsa hepsinin haberi bize geliyor” demişti. Öte yandan üst kattaki işçilerin kulağına da gitmişti bu mesele. Aralarında konuşuyorlarmış sürekli. Bu bilgilerin patrona nasıl taşındığı konusunda şüpheli kişiler vardı ama hiçbir somut kanıt yoktu ortada. Sonra “işten çıkarılan veya çıkan var mı” diye sorduk. Sekiz işçinin işten çıktığını söyledi. Böyle bir şey bekliyordum ama sayının bu kadar fazla olacağını tahmin etmemiştim. Tahmin etmediğim bir şey de istifa edenlerin kimilerinin de komitede yeralan işçiler olmasıydı. Patron istifa etmeleri karşılığında yüksek tazminat önermiş işçiler de kabul etmiş. İlk defa ve yüksek tazminat alacak olmaları onları cezbetmiş. Komiteden sadece bir kişi kalmıştı işten çıkmayan, o da daha sendikalaşma girişim başlamadan önce “tazminatımı alır da nasıl çıkarım, bunun bir yolu var mı” diye bana soran işçiydi!.. Diğer işçiler bu duruma çok haklı olarak sinirlendiler. İşten çıkan işçilere, “daha önce verdiğimiz sözleri, aldığımız kararları hatırlatarak nasıl böyle çıkar gidersiniz” diye kızdılar hep bir ağızdan. Çıkmama seçeneklerinin hala olduğunu hatırlattık ama artık çalışamayacaklarını, eziklik duyacaklarını söylediler. Ben işten çıkma sorununa kişisel değil sendikalaşma amacımız açısından bakmamız gerektiğini ve çıktıkları durumda işyerinde çoğunluğu kaybedeceğimizi söyledim. Ama kararlarını vermişlerdi ve işe dönmeyeceklerini söylediler, özür dileyerek hakkımızı helal etmemizi istediler. Herkes istemeye istemeye “helal olsun” dedi.
Daha sonra kalan işçilerle bundan sonra ne yapacağımız üzerine tartışmaya başladık. Herkesin morali bozuktu, kimi işçiler işin sonuna geldiğimizi bundan sonra çoğunluğu sağlamamızın mümkün olmadığını söylediler. Diğer bölümdeki işçilere yönelmemiz onları da kazanmamız artık şart olmuştu ama kimse oradaki işçilere güvenmiyordu. Ben sakin olmamızı, umudumuzu ve azmimizi kaybetmememizi, bir çıkar yol bulacağımızı söyledim. “Nasıl” dediler. “Yarın sendikacıyla görüşmemiz var, bize işyerinin resmi bilgilerini içeren belgeler getirecek. O belgeleri inceleriz ve kaç sigortalı işçi olduğunu ortaya çıkarırız ki 18 kişiyiz ve toplam işçi sayısı azaldığında oran miktarı da azalır. Belki de halen çoğunluğuz ama yine çıkıp gitme ya da çıkarılma olasılığını göz önünde bulundurarak sayımızı arttırmalıyız” dedim. Bir işçi başka bir öneri getirdi, “yarın son kozumuzu oynayalım, çalışmayalım, 'zam istiyoruz' diyelim. Makinenin başında bekleyelim” dedi. Başka bir işçi eski bir deneyiminden yola çıkarak bu kozun bizim aleyhimize dönebileceğini, patronun çalışmadığımızı notere onaylatıp tazminat veya işten çıkarma davası açabileceğini söyledi. Bu son öneri çok rağbet görmedi ve sendikalaşma sürecine sonuna kadar devam kararı alındı ve toplantı bitti.
O hafta sonu sendikacıyla görüştük. Yaşadığımız iki dalgalanmadan ve işten çıkmalardan ve çoğunluk olmaktan çıktığımızdan sözettim. O da kâhince bir edayla veya haklı çıkmanın verdiği hazla “böyle olacağını söylemiştim, haklı çıktım değil mi” dedi. Sonra öneri olarak “ortalığın durulmasını bekleyin, keskin çıkışlar yapmayın. Çalıştığınız işyeriyle ilgili getirdiğim resmi belgeleri inceleyin, yeni bir değerlendirme yapın ve katabileceğiniz başka işçiler varsa onları da dâhil etmeye çalışın” dedi. Sendikacının acelesi olduğundan görüşme kısa sürdü. Sendikacı ile yaptığımız görüşmeyi işçi arkadaşlara bildirdim ve sonra araya bayram girdi tatile ayrıldık.
Yükselişten düşüşe: "Tamam mı devam mı”?
Bayram tatili sonrası ne olacağı ve ne yapacağımız konusunda işçilerde bir belirsizlik havası ve kendini bırakmışlık oluşmaya başlamıştı. Açık ve örtük bireysel arayışlar yine kendini hissettiriyordu. Öte yandan işçilerdeki moral bozukluğu ve çözülme belirtileri “iyi adam”a kaleyi içten fethetme olanağı sağlıyordu. O da bu fırsattan yararlanmaya başladı. İçimizden yeni bir arkadaşı tüm atölyeden sorumlu şef yaptı. Bu işçi arkadaş daha önce küçük bir atölyenin sahibi ve küçük bir patrondu ve işçi özellikleri aşınmıştı. Ona böyle bir sorumluluk vermek zam almasından daha kıymetli görünüyordu ona. Değişen hal ve tavırları bunu gösteriyordu. “İyi adam”la belirli aralıklarla toplantı yapıyorlardı ve “iyi adam” karşısında edilgen pasif bir duruş içindeydi. Önceki şefler gibi “elimden bir şey gelmez, haksız bir durum var ortada” demiyordu. Sözde patronun “sağ kolu” olan “kötü adam”ın bile pabucu dama atılmıştı, er ya da geç onun da sonu böyle olacaktı ama ders çıkarmışa benzemiyordu (Böyle karaktersiz insanlar gördüğümde Geothe’nin şu dizeleri geliyor aklıma: “Nedir dar görüşlü insan? / Korku ve umutla doldurulmuş boş bir bağırsak / Tanrı aşkına acınası bir varlık”). Bir süre sonra çekingen bir tarzda da olsa patronların çıkarına tutum almaya başlamıştı. Ara sıra “iş yavaşlatma eylemine son vermek gerekiyor” diyordu ve kendisi ortak kararımıza rağmen çok hızlı çalışmaya başlamıştı. İşyerinde bir tek onun makinesinden ses geliyordu.
“İyi adam” makinecileri bu işçi üzerinden denetlemeye çalışıyor, işçilerin çalışması hakkında bu işçiden bilgi alıyordu. Tabii bu yeni şefin işçiler üzerinde hiçbir etkisi ve yaptırım gücü yoktu. Tersine işçiler ondan daha çok şüphe duymaya, onunla aralarına mesafe koymaya başlamışlardı. “İyi adam”, ara işlerine bakan kadın işçilerle daha çok haşır neşir olabiliyordu. Ve onların suyuna gider gibi yapıyor, ağızlarından içeride ne olup bittiği hakkında bilgi almaya çalışıyordu. Bu çabaları açıkça görünüyordu. Benim dışımda herkesle iyi ya da kötü konuşabiliyordu. Benden çekinir bir hali vardı. Bir gün iki bant şefiyle yaptıkları bir konuşmada benden söz etmiş, bu işyeri kendisine ait olsa beni burada bir saniye durdurmaz çıkarırmış,.. öyle söylemiş şeflere. Patron veya müdür geldiğinde “iyi adam” beni işaret ederek bir şeyler konuştuklarını görüyordum. Çok sinsi bir adamdı ve küçük bir çatlak görmesin hemen oradan içeriye sızmaya çalışıyordu. Kimi işçiler üzerinde etkili olmaya başladığı açıkça görülüyordu. Sadece “iyi adam” değil “kötü adam” da çatlaklardan yararlanmaya ve yeni çatlaklar oluşturmaya çalışıyordu.
“Kötü adam” çalıştığımız katın yan dairesinde bir işyerine yine şef olmuştu ve ilk dalgada çıkan işçileri oraya toplamıştı. Bu da gösteriyordu ki işçilerin çıkmasında etkili olmuştu. Ama o işçiler yetmemişti daha fazlasını istiyordu, işçilerin moral bozukluğundan istifade ederek görüşmeler yapıyor, çıkıp yanına gelmelerini teşvik ediyordu. Bir ara en güvenilir arkadaşlarla bile konuşmuş; duyduğumda inanmadım, diğer işçiler de şaşırmış moralleri daha bozulmuş. Bunun doğru olup olmadığını o işçilere sordum, doğruladılar ama “kötü adam”ın teklifine “sendikalaşma meselesi bir sonuca bağlanmadan bir cevap veremeyiz” cevabını verdiklerini söylediler.
Bayram sonrası durum incelemesi için yaptığımız toplantıya ara işine bakan işçilerle, ütü bölümünde çalışan bazı işçiler gelmemişlerdi. Mazeret bildirmişlerdi ama -hal ve duruşlarından- pek inandırıcı görünmüyorlardı. Atölyeden sorumlu yeni şef toplantıya gönülsüz de olsa gelmişti; ama artık derdi sendikalaşmak değildi, onun derdi iş yavaşlatmaya son verilmesiydi. Fırsat buldukça bu sorunu dile getiriyordu ama destek bulamıyordu. Toplantıda durumumuzu değerlendirdik. Artık çoğunlukta değildik yarı yarıydık ama görünüşte öyleydik çünkü toplantıya katılan işçi sayısı daha azdı. Yeni işçiler kazanmalı, işyerine tanıdık işçileri girmesini sağlamalıydık. Bu öncelikli bir sorundu artık, bunun için daha çok çaba harcamalıydık. Öte yandan toplantıya gelmeyenlerin gerçek durumunu öğrenmeliydik ve son olarak sigorta primlerimizin gerçek ücretlerimiz üzerinden yatırılmaması meselesinin çözümü için ilgili kurumlara şikâyet ve dava etmeyi gündemimize ve karar altına aldık. Toplantıyı böylece sonlandırdık.
Günler akıp gidiyordu ama aldığımız kararları hayata geçirme konusunda işçiler pek istekli davranmıyorlardı. Kimse öbür bölümdeki işçilerle ilişkiye geçmeye yanaşmıyordu. O bölümdeki işçilerde en ufak huzursuzluk görünmüyordu, durumlarından memnun görünüyorlardı. İşyerinde birçok olay yaşanmasına karşın ne olup bitiyor diye merak bile etmiyorlardı, hiçbir şey olmamış gibi davranıyorlardı, bizim bölümle aralarında kalın bir duvar varmışçasına yabancı ve mesafeli duruyorlardı. Ama bir şekilde içlerine sızmalı dürüst işçileri kazanmalıydık. Aynı zamanda işyerine işçi aranıyordu, tanıdık işçileri işe sokmalıydık ama çevrede tanıdık işçi bulamıyorduk; bulduklarımız da “geleceğiz” deyip gelmiyorlardı. Tanıdık olmayan yeni bir işçi vardı o da emekliydi, başka gelen de olmamıştı.
Öte yandan toplantıya gelmeyen arkadaşlarla konuştuk. Çoğu çıkıp giden işçileri gerekçe göstererek artık kimseye güvenmediklerini, sendikalaşacağımıza inanmadıklarını söylüyorlardı. Bu işçilere “mücadele etmeden teslim olmanın ve yenilgiyi kabul etmenin açacağı yaralar daha derin olur” diyorduk. Bunun üzerine işçiler alınan kararlara uyacaklarını söylüyordu. Bir yandan güç kazanmanın yollarını ararken öte yandan güç kaybediyorduk. Çözülmenin önünü alamıyorduk. Bir ara “iyi adam” aracı işçilerle iş çıkmadığı için artık iş verilmeyeceği, işyerinin kapatılabileceği dedikodusunu yaydı. Bir gün öğle paydosunda “dönek” şefle aracı işçiler diğer işçilerin duyacağı tarzda, adambaşı çıkan işin sayısının azlığından, işin böyle gitmesinin imkânsız olduğundan, verimi arttırmazsak işyerinin kapatılacağından söz ediyorlardı. Müdahale ettik, ortalık yerde konuşmakla yanlış bir iş yaptıklarını, kimden yana olduklarını, bir sorun varsa, konuşmak istiyorlarsa bunu dışarıda bir toplantıda tartışmamızın doğru olduğunun söyledik. Sesleri çıkmadı. İşçilerin birçoğu de bu durumdan etkilenmişti, çıkan iş hesabı yapıyorlardı ve hızlı çalışmaya başlamışlardı. Çoğu ne yaptığının çok farkında değildi.
Hızlanan işçilere “ne oldu zam mı aldınız” diye şakayla karışık müdahalelerde bulunuyorduk ve kendilerine gelmelerini sağlıyorduk. İlk toplantıdan bu yana bir buçuk hafta geçmişti. Yeni bir toplantı yapma gereğini şiddetle duyduk. Çünkü kendiliğinden çözülmenin önüne geçmeliydik. Yolumuza “tamam mı yoksa devam mı”... kesin bir karar vermeliydik. Toplantı duyurusunu yaptık ama önceki toplantıya gelmeyen işçilerin yanı sıra birkaç işçi daha mazeret bildirerek gelmediler ama kararlara uyacaklarını söylediler. Yine bir akşam toplantı için bir araya geldik. Bu sefer 12 kişiydik. Önceki yaşananlar bir yana, bu sayı bile işçilerin moralini altüst etmeye yetmişti. Bu fırsattan istifade “dönek” şef “çoğunluk yok artık, uzun zaman gerekir yeniden çoğunluğu sağlamak, o zamana kadar iş yavaşlatmaktan vazgeçelim, normale dönelim” dedi. Diğer işçiler ona kızgın bakış fırlattılar, önerisini dikkate almadılar. Sonra ben “buranın ortak iradesinin tek belirleyici güç olduğunu ve burada yer alan herkesin ortak iradeye uymak zorunda olduğunu, aksi takdirde içimizde daha büyük sorunlar ortaya çıkabileceğini, buna yol açacak tutumlara girilmemesinin ve meydan verilmemesinin zorunlu olduğunu” söyledim.
Sonra işyerinin kapatılma meselesi veya olasılığı üzerine tartışıldı. “Kapatılacağıyla ilgili resmi ağızdan bir bildirim duyan var mı” diye soruldu. Kimse onaylamadı. Sonra böyle büyük bir işyerinin kapatılarak gözden çıkarılmayacağı, en fazla el değiştireceği ve bizi engellemek için en fazla bunu yapacaklarını söyledim. Öyleyse bu konuyu tartışmanın gereği yoktu ve önceki toplantıda aldığımız kararların uygulama süreci üzerinde konuşmaya başladık. Yeni işçi kazanamadığımız belliydi, elimizde diye saydığımız işçilerden bir kısmını da fiilen kaybetmiştik ve sigorta primlerinin gerçek ücretler üzerinden yatırılması için yapılması gereken şikâyetler yapılmamıştı. Durumumuz hiç iyi değildi. “Artık bir karar vermeliyiz. Tamam mı, devam mı? Herkes fikrini açıkça söylesin. Varsa bir cenaze ortada kalmasın. Eğer çoğunluk devam diyorsa üyelik işlemlerini bir an önce başlatalım” dedim. İşçilerden birkaçı (“kötü adam”ın yanına gidecek olanlar) “sendikalaşmada yokum artık” dediler; bir-ikisi ise özel nedenlerden dolayı işten çıkacaklarını söylediler, birkaçı da “herkes başının çaresine baksın” dedi, geriye kalan birkaç işçi de “üyeliğe başlayalım” dedi.
Sonra ikinciler ve üçüncüler sendikalaşma için bir ümit varsa yine sonuna kadar devam edeceklerini söylediler. Ama durum gösteriyordu ki sendikalaşma olanağı fiilen ortadan kalkmıştı. Ama bunu toplantıda resmen ilan etmedik. Bu durumda yapılacak en önemli şey, birliğin tümüyle dağılmasını önlemek veya birliğin korunmasıydı. Bunu sağlamak için şikayet meselesini bir önce başlatmayı önerdim. Kabul edildi. Ve iş yavaşlatma eyleminin sona ermesi konusunda bir karar çıkmadı. Toplantı böyle bitti.
Son çabalar ve son
Son toplantıda aldığımız karar doğrultusunda Çalışma ve Sosyal Güvenli Bakanlığı'na “sigorta primlerimiz gerçek ücretlerimizden yatırılmıyor” diye şikâyetlere başladık. Kısa sürede işçilerin yarıya yakını şikâyette bulundu. Yine ay sonu geliyordu ama ortalıkta denetim memuru falan görünmüyordu. Telefonla aradık denetlemeye ancak 45 gün içinde gelebileceklerini söylediler. 'O zamana kadar işyeri kapanmış olursa ne olacak' diye düşünüyordu işçiler. Ayın 30'una bir iki gün kalmıştı, işçilerde işyerinin kapanacağı tedirginliği artıyordu. Bir ara “iyi adam” ve müdür geldi ve müdür bir dakika kendisini dinlememizi rica etti. İşten ayrıldığını (aslında kovuldu, çünkü “kötü adam” müdürün işyerinde kimi kadınlarla ahlaksız şeyler yaptığı konusunda patrona şikayette bulunmuştu ve öte yandan çalıştığımız katta 6 aydır düzeni sağlayamamıştı) ve hakkımızı helal etmemizi söyledi. İşçiler yine “helal olsun” dediler (sanki ne hakkı varsa). Müdür gitti.
Nihayet ay sonu geldi, ortalık sakindi sonra bir işçi arkadaşa haber gelmiş (üst katta çalışan eşi telefonla arayıp söylemiş), takım elbiseli bir adam gelmiş, arkasından patron. İşçiler takım elbiseli adamın denetim memuru olup olmadığını konuşuyorlardı. Ama denetim memurları tek başlarına teftiş yapmazlardı ki, iki kişi yaparlardı. Kısa süre sonra anlaşıldı ki mali müşavirmiş. Yine bizim kattaki işçilerle konuşmaya başlamışlardı. Çünkü işyeri kapanıyordu (sonrada anladık ki el değiştiriyordu) ve işçilerin çıkışı yapılıyordu. Sendikacıyı aradım, durumu anlattım, “haklarınızı eksiksiz veriyorsa yapacak bir şey yok” dedi.
Üç işçi dışında işçilerin tümünün çıkışı verildi. Bu üç işçi biri “dönek” şef, diğeri ara işçisi bir diğeri de toplantılarımıza gelmemeye başlayan işçilerde biriydi. İlk ikisi uzun zamandır şüpheli tutumlar sergilemişlerdi ve kimse onlara güvenmiyordu, içeriye bilgi sızdırdığını düşünüyordu. Onların işten çıkarılmayıp üst kata geçişlerinin sağlanması işçilerin şüphelerini doğrular nitelikteydi. Çıkışta haliyle kimse onlarla vedalaşmadı. Öte yandan patronun işyerini kapatarak (el değiştirme yaparak) bizden kurtulmaya çalışması çaresizliğinin ve korktuğunun göstergesiydi. Neyse burada yolun sonuna gelmiştik. İşçilerin birkaçı dışında (biri evlilik yıldönümünde işsiz kaldığı için, öbürü kendinden daha usta bir yalakaya yerini kaptırdığı için) hiçbiri üzgün değildi. Kendini yenilmiş ve ezik hissetmiyordu. Çünkü elimizden geldiğince, gücümüzün yettiğince son güne kadar mücadele ettik. Mücadele etmeksizin teslim olma gafletini değil mücadele ederek yenilmenin onurunu yaşadık. Amacımıza ulaşamadık belki ama bu hiçbir şeyin değişmediği anlamına gelmez, böyle gideceği anlamına da gelmez. Bu deneyim, deneyimi yaşayan, deneyimin öznesi olan işçileri gelecekte filizlenecek mücadelelerin tohumuna, suyuna, güneşine dönüştürdü. Bugün bu deneyimin ayrı düşen parçaları yarın başka işyerlerinde bütün olmaya devam edecektir.
"Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu. Gözü dönmüş talihin sapanına, oklarına için için kapanmak mı daha soylu yoksa bir dertler denizine karşı silaha sarılıp son vermek mi onlara?" (William Shakespeare)
[Çağlayan'dan öncü bir işçi]
Pazartesi, 19 Aralık 2011 (14 yıl 10 ay önce)
Sendikayla görüşme
Sonunda sendikaya gideceğimiz gün (Cumartesi) geldi. Ben öncesinden gideceğimiz sendikanın hangisi olacağını sınıf mücadelesine büyük emek vermiş bir yoldaşa da danışarak “kötünün iyisi” bir sendika belirledim ve o sendikanın genel merkezine giderek bizim işkolunda örgütlü sendikanın adresini aldım.
Komitedeki işçilerle buluşma noktamız “Avrupanın en büyük adalet sarayı”nın önüydü. Tam saatinde buluştuk, işçilerin hepsi çok heyecanlıydı. Kimi heyecandan sabaha kadar uyumadığını söyledi. Metrobüse bindik Şirinevler'deki sendikanın yolunu tuttuk. Sendikaya vardıktan sonra bir süre sendikanın örgütlenme uzmanını bekledik. Biraz beklediğimiz de iyi oldu sanırım çünkü işçiler beklerken sendikaya alışmışlardı. Örgütlenme uzmanı geldi, selamlaştık ve konuyu görüşmeye başladık. Uzman, sorunla ilgili hepimizi dinlemek istediğini söyledi. İşçilerden biri, “Bir karmaşa olmasın diye sorunu aktarması için -beni işaret ederek- bir temsilci belirledik, size her şeyi o anlatacak” dedi uzmana.
Ben sözü aldım ve sorunumuzu kısaca özetleyerek çözümü sendikalaşmakta bulduğumuzu ve işyerinde çoğunluğu sağladığımızı anlattım. Uzman sendikanın ne olduğu konusunda çok kısa bir açıklama yaptıktan sonra çalıştığımız sektör ve işyeri ile ilgili bilgi istedi. Sözle aktardıklarımızın yeterli olmadığını işyerinin resmi kayıtlarına ulaşması gerektiğini ve bunun için de işyerinin ve işverenin resmi kayıt numaralarının olmasının şart olduğunu söyledi. Bu konuda bir netleşme olduktan sonra üyelik işlemlerine başlamamızın daha sağlıklı olacağını çünkü daha önce birçok işyerinde bu konuda sorunlar yaşadığını anlattı. Kısa sürede işyeri ile ilgili kayıt numaralarını ileteceğimizi (“kötü adam”ın sağ kolu olan işçi, “ben o resmi kayıtları alırım” dedi) söyledik. Sonra uzman bu sektörde örgütlenmenin zorluklarından (işçi sayının azlığı, işverenlerin düzenbazlığı, işyerlerinin kapatılma ve el değiştirme kolaylığı vs.), sendikal örgütlenmenin önündeki yasal engellerden, işçilerin istikrarsız tutumlarından söz etti; bu bağlamda birçok deneyim anlattı.
Anlattığı deneyimler hep olumsuz içerikteydi, ön açıcı ve motive edici değildi. “Uzman”a göre sendikalaşmak talih işiydi; ne işçilerin iradi duruşu ne de sendikanın tutumu belirleyiciydi; nesnel koşulların elverişli olması ve rastlantıların yardımı lazımdı. “Uzman” anlattığı deneyimlerle adeta şöyle bir mesaj vermeye çalışıyordu: Sendikalaşmanız olası görünmüyor ama en azından işin sonunda sosyal haklarınızı (kıdem, ihbar tazminatı) alabilirsiniz. Öte yandan “uzman”ın sendikalaşmak için geçilecek aşamalar konusunda verdiği süreç bilgisi, dolaylı olarak verdiği mesajı dolaysızca ifade eder nitelikteydi.
Geçilecek aşamalar şöyleydi: İşyerinin resmi kayıtlarının incelenmesi, üyelik işlemlerinin noterden yapılması ve sendikanın tasdiki, Çalışma Bakanlığı'na yetki başvurusu, yetkinin alınması; patronun itiraz hakkı, mahkeme süreci, mahkeme kararı olumlu da olsa işverenin sendikayla masaya oturmamakta diretmesi, sendikanın fiilen yetkisiz kalması, işten çıkarmalar ve yeni işe almalarla sendikanın resmen yetkisinin düşürülmesi... bu belirsiz süreç ayları, belki de yıllar bulabilirdi. “Uzman”ın süreçle ilgili bu açıklamalarının işçileri yorduğunu gibi kafalarını karıştırmaya ve heveslerini kırmaya başladığını hissettim. İçim içimi yiyordu, “uzman”a patlamamak için kendimi zor tutuyordum. Çünkü karşımızda cesur, mücadeleci, önder, işçilere güvenen, güven veren bir örgütlenme uzmanı değil cansıkıcı bir bürokrat vardı. Nesnel koşullara tamamen tabiydi veya nesnel koşulları değiştirme bilincinden ve iradesinden tamamen yoksundu. Ve haliyle sorunumuzu ve sorunları dışında görüyor, dışarıdan seyrediyor, sorunları varolan durumun dışına çıkmayacak biçimde yorumluyor ve işçilerin başvurularını bu çerçeve içinde değerlendirerek olumlu ya da olumsuz bir cevap veriyordu.
Bu durum beni çok rahatsız ediyordu ama işçilerin yanında uzmanla tartışmak da istemiyordum. Çünkü sendikal mücadelede ilk adımı atmışlar, sendikayla ilk kez temasa geçmişlerdi ve sendikalar hakkında daha işin başında kötü bir izlenim edinmelerini ve böylesi bürokrat sendikacılar yüzünden genel olarak sendikaların ve sendikal mücadele anlayışının gözden düşmesini istemiyordum. Çünkü işçiler yargılarını geniş bir gözlem ve derin araştırma sonucuna göre değil, deneyimlerinin dar sınırları içinde verirler. Bu nedenle 'daha sonra uygun bir zamanda tartışırım' diye dişimi sıktım. Sonunda birkaç saat süren konuşmanın sonuna geldik ve uzman elimize sendika konusunda küçük bir broşür ve noterde yapacağımız üyelik formunu verdi oradan ayrıldık.
Dışarı çıktığımızda işçiler sessiz ve yorgundu. Uzmanla yaptığımız konuşmadan etkilenerek sendikalaşma girişimimizin sonucunun iyi olmayabileceğini sezinlemiş gibiydiler. İşçiler arasında olumsuz sezgisini ilk dile getiren “kötü adam”ın sağ kolu olan işçiydi. “Bu iş çok uzun sürecek, sonunun nasıl biteceği de belli değil” dedi. Ben durumu kurtarmak için, “uzmanın anlattıklarından benim çıkardığım sonuç şu; her şey bizde bitiyor, bu işe dört elle sarılır ve birbirimize ne kadar çok güvenir ve desteklersek er ya da geç elde edemeyeceğimiz sonuç yok” dedim. Sonra bir lokantada yemek yedik, konuşmaları yeniden değerlendirdik ve ayrıldık. Yolda giderken sendikayla görüşmemizi düşünmeden edemedim. Sendika, işçi sınıfının sermayeye karşı mücadele örgütü değil düzene tabi bürokratik bir işçi örgütüydü. Örgütlenme uzmanı mücadeleci önder bir örgütçü değil dar kafalı bir bürokrattı. Hiçbir şey göründüğü gibi değildi, aynı zamanda başka bir şeydi. Böyle olmasaydı yani bir şey karşıtını kendi içinde taşımasaydı karşıtına dönüşebilir miydi?
İkinci işçi meclisi toplantısı ve birinci dalga
Ben böyle dalmış düşünürken ve paydos saatine az bir zaman kalmışken patron ve “kötü adam” işyerinin orta yerine gelerek durdular ve makineleri kapatıp olduğumuz yerde kendilerini dinlememizi rica ettiler. Kapadık makineleri. “Kötü adam” söze başladı. Patronla olan bazı sorunlardan dolayı işten çıkarıldığını açıkladı ve herkesin bir şey olmamış gibi çalışmasını istediğini söyledi. Birkaç işçi “kötü adam”ı sahiplenir tarzda “biz de çıkarız öyleyse” diye tepki gösterdi. “Kötü adam” o işçileri sakinleştirmeye çalıştı ve sonra patron sözü aldı. “Kötü adam”la dostça yollarını ayırdıklarını ve haklarını verdiklerini söyledi. Sonra paydos zili çaldı ve işçiler “kötü adam”la vedalaşmaya başladı ama o sırada bir işçi iş çıkışı toplantımız olduğunu “kötü adam”a söylemiş ve haddini aşarak onun da gelmesini istemiş.
Toplantı yerinde eksiksiz toplandık. “Kötü adam”ın sağ kolu çok sinirliydi, konuşma başlayınca ilk sözün kendisine verilmesini istedi. Sözü aldı, “artık bu işyerinde çalışılmaz, … usta (“kötü adam”) haksız yere işten çıkarıldı, onun yerine gelecek adam bize göz açtırmaz; öte yandan buradan çıkarsak hepimizin işi hazır, … usta (“kötü adam”) iş kuracak, hepimizi yanına alacak” vb. şeyler söyledi. Bazı işçiler kafalarıyla ve sözleriyle onu desteklediler. Ben haliyle çok sinirlendim çünkü toplantı konumuz sendikalaşma iken “kötü adam”ın sağ kolu olan işçi sendikalaşmaktan vazgeçmeyi ve kötü adamın arkasından gitmeyi tartışma konusu yapmıştı. Hemen müdahale etmek durumunda kaldım ve söz alarak buraya toplanmamızın amacını hatırlattım ve bir oylama yapmayı talep ettim. “Konumuz sendikalaşmak mı yoksa kötü adamın arkasından gitmek mi ki öyleyse benim burada işim olamaz” dedim. İşçilerin çoğu sendikalaşmaktan yana tavır koydu ve “kötü adam”ın arkasından gidecek olanlara verdikleri “namus sözü”nü hatırlattılar.
Bu sırada “kötü adam” geldi. Ben iyice çıldırdım, bu adamın burada ne işi vardı. İşçiler ona başköşede bir yer verdiler ve karşı karşıya yüz yüzeydik. Üzgündü, işten atılmıştı. Bilmiyormuş gibi tartışma konumuzun ne olduğunu sordu. Ben ileriye atılıp soruya soruyla karşılık verdim: “Kimi işçiler işyeri açacağını ve buradaki işçilerin hepsini yanına alacağını söylüyorlar doğru mu bu” dedim. “Kötü adam”, “kesin öyle bir şey yok, öyle olsaydı bile benim çalışmak istemediğim veya benimle çalışmak istemeyen işçiler olabilir belki” dedi. Bu açıklama “kötü adam”ın arkasından gitmeye niyetli olan işçileri kafasını karıştırdı. Ben yeniden söz aldım ve “Sendikalaşmak sorunumuzun tek çözümüdür, 'kötü adam' size daha iyi koşullar sağlamayı mı garanti ediyor, yarın orada veya başka bir yerde aynı sorunları yaşamayacağınızın garantisi ne, insanca bir ücret, insanca çalışma koşulları, işgüvencesi ancak sendikalaşmakla garanti altına alınabilir. Sendikalaşmak ile patronların haksız ve keyfi davranışları engellenebilir” dedim. İşçilerin çoğu yine beni destekler bir tutum takındılar ve “sendikalaşmak istemeyenlerin toplantıyı şimdi terketmelerini” istediler. Kimse gitmedi.
“Kötü adam” yine söz aldı, bir yandan “madem söz verdiniz arkasında durun” derken öte yandan kişileri bir şeylere zorlamayacak tarza konuşmanın daha iyi olacağını, böylece herkesin gerçek fikirlerini açıkça ortaya koyacağını, iyice düşünmeden bir şeylerin arkasından gitmenin iyi olmayacağını, herkesini karakterinin ve zihniyetinin farklı olduğunu, bu ayrılıkların öne çıkarılmasıyla kimsenin kimseyle konuşamaz olacağını, neden şu sendika değil de bu sendikanın seçildiğini düşünmeniz gerektiğini… vb. kafa karıştırıcı şeyler söyledi. Amacı da buydu zaten. Sol gösterip sağ vurmak. Ama “geç oldu” diye daha fazla uzatmasına izin vermeyerek “asıl konumuza geçmeyi” önerdim, işçiler “sendikayla görüşmenin sonucunun ne olduğunu” açıklamamı istediler.
Söz aldım ve “Konuya geçmeden toplantı yapma usulü hakkında bir iki şey söylemek istiyorum, çünkü bu 'işçi meclisi' toplantımızda görüldüğü üzere bir kargaşa yaşadık, bundan sonra olası kargaşaları engellemek ve tartışmaların sağlıklı yürümesini sağlamak için toplantıya başlamadan önce bir yönetici seçilmeli ve konuşmak isteyenler önceden yöneticiden söz almalıdır. Giriştiğimiz işin sağlıklı ilerlemesi için iç disiplini sağlamlaştırmalı, konuyla ilgisi olmayan hiçbir kimseye bir şey söylememeliyiz” dedim. İşçiler onayladılar. Ve sendikacıyla görüşmeyi fazla uzatmadan anlattım. 'Sendikacı, başarının da başarısızlığın da bize bağlı olduğunu, sendikalaşmaya ve birbirimize dört elle sarılırsak üstesinden gelemeyeceğimiz sorunun olmadığını, bunun zorunlu olduğunu çünkü sendikalaşmanın zaman alacağını, sabırlı, azimli, disiplinli olmamız gerektiğini söyledi' diyerek sendikalaşma sürecini ve yapılacakları özetledim.
Üyelik formunu göstererek 'bayram sonrası hemen üyelik işlemlerine başlamalıyız' dedim. Son olarak sendikanın verdiği broşürleri dağıttım ve dağıtırken bu broşürleri işyerine götürmemeleri konusunda uyardım, toplantı sona erdi. Sonra derin bir nefes aldım, çünkü gemimiz oluşan ilk dalgada batmamıştı. Ama yaşananlar gösterdi ki karışık durumlarda gideceği yönü bilen ve yön sorunu olmayan bireylerin belirleyici etkisi çok fazla. Öte yandan kritik durumlarda yerinde ve zamanında, doğru ve etkili müdahaleler yapılmazsa sonuç facia olabilir. Neyse ki ilk dalga ne yönümüzü saptırabildi ne de faciayayla sonuçlanmasına izin verildi. Bu sınavı başarıyla geçtik. Ama gelecek daha birçok dalgalanmaya gebe.
İkinci dalga olağanüstü toplantı
Ertesi gün “iyi adam” bant şeflerini topladı, verimi arttırma konusunda konuşma yapmış ama bant şefleri bir şey yapamayacaklarını söylemişler. Otoriteyi doğrudan sağlayamayacağını anlayan “iyi adam” bant şeflerinden birini tüm kattan sorumlu yapmış. Bant şefi, dışarıdan birinin olmasındansa “iyi adam”ın daha iyi olacağını düşünerek kabul etmiş. İyi de yapmıştı. Artık “iyi adam” işyerine seyrek uğruyordu. Geldiğinde de kafaya alabileceği işçilerle fısır fısır bir şeyler konuşuyor, kaleyi içten fethedecek giriş kapıları arıyordu. Biz iş yavaşlatma eylemini sürdürüyorduk ve “iyi adam” bu eylemin önüne geçemediği için çıldırıyordu.
Sonra bir gün akşam üzeri koca bir kutu baklava geldi, patron göndermiş, 'yeni sezonun açılışı şerefine' diye. Hemen müdahale ettim, sorumlu şefe baklavadan kimsenin yememesini herkese söylemesini çünkü yeni sezonun bize hiçbir faydasının olmadığını, bizim için kutlanacak bir şey olmadığını söyledim. Sorumlu şef hemen işçilere mesajı yaydı ve kimse tatlıdan yemedi. “İyi adam” durumu anladı ve çıktı dışarı. Sonra müdürle birlikte geri döndü. Müdür kendisini dinlememizi rica etti ve sorunun ne olduğu sordu. İşçiler bıkmadan usanmadan yeniden anlattılar. Müdür patronla görüşeceğini, elinden geleni yapacağını, ama verimi arttırmamızın şart olduğunu, aksi takdirde patronun başka çarelere başvurabileceğini, deneyimlerine dayanarak toplu eylemlerin sonucunun hiç iyi bitmediğini söyleyerek (üstü kapalı tehdit ederek) dışarı çıktı. Öte yandan “kötü adam” da boş durmuyordu; gizli toplantı ayarlamaları yapıyor, sağ kolu olan işçi aracılığıyla kimi kafalayabileceği işçileri görüşmeye çağırıyordu. Amacı işçileri ayartıp yanına çekmekti. Neyseki gizli toplantı girişimleri önceden kulağımıza geliyordu ve önüne geçebiliyordu.
Ay sonu gelmişti ve “iyi adam” yine kaleyi içerden fethedecek kapılar aramayı sürdürüyordu. Öğleye doğru patron geldi, yanında takım elbiseli bir adam vardı. Sonradan anladık ki bu adam mali müşavir. İşçileri tek tek çağırıp konuşmaya başladılar, sebebi işçileri işten çıkarmak. İşçilere tüm tazminat haklarının ödeneceğini ama istifa ederek çıkmalarını öneriyordu patron mali müşaviri aracılığıyla. Bunu duyunca sorumlu komitemize herkese duyurmaları için şu mesajı ilettim: Kimse işten çıkmasın, istifa etmesin zam istediklerini söylesin. Ben de birebir ulaştığım herkesi bu şekilde uyarıyordum.
Görüşmeler akşama kadar sürdü. Akşam son durumumuzu gözden geçirmek için olağanüstü bir toplantı yapmayı önerdim. İşçiler kabul etti. Görüşmelerde ilgi çekici yan “tehlikeli” işçilerin en sona bırakılmasıydı. Beni sıranın en sonuna koymuşlardı. Çağırdılar gittim ve meseleyi bildiğimi işten çıkmayı istemediğimi ve zam istediğimi söyledim. Mali müşavir ve patron bana karşı çok kibardılar. Bu işyerinde mutlu olmayan işçilerle çalışmak istemediklerini, tazminatımı verip çıkaracaklarını ama istersem bir ay daha idare edeceklerini söylediler. Ben bir şey demeden odadan çıktım. Akşam olmuştu ve zil çaldı. Toplantı yerine gittik.
Daha sonra kalan işçilerle bundan sonra ne yapacağımız üzerine tartışmaya başladık. Herkesin morali bozuktu, kimi işçiler işin sonuna geldiğimizi bundan sonra çoğunluğu sağlamamızın mümkün olmadığını söylediler. Diğer bölümdeki işçilere yönelmemiz onları da kazanmamız artık şart olmuştu ama kimse oradaki işçilere güvenmiyordu. Ben sakin olmamızı, umudumuzu ve azmimizi kaybetmememizi, bir çıkar yol bulacağımızı söyledim. “Nasıl” dediler. “Yarın sendikacıyla görüşmemiz var, bize işyerinin resmi bilgilerini içeren belgeler getirecek. O belgeleri inceleriz ve kaç sigortalı işçi olduğunu ortaya çıkarırız ki 18 kişiyiz ve toplam işçi sayısı azaldığında oran miktarı da azalır. Belki de halen çoğunluğuz ama yine çıkıp gitme ya da çıkarılma olasılığını göz önünde bulundurarak sayımızı arttırmalıyız” dedim. Bir işçi başka bir öneri getirdi, “yarın son kozumuzu oynayalım, çalışmayalım, 'zam istiyoruz' diyelim. Makinenin başında bekleyelim” dedi. Başka bir işçi eski bir deneyiminden yola çıkarak bu kozun bizim aleyhimize dönebileceğini, patronun çalışmadığımızı notere onaylatıp tazminat veya işten çıkarma davası açabileceğini söyledi. Bu son öneri çok rağbet görmedi ve sendikalaşma sürecine sonuna kadar devam kararı alındı ve toplantı bitti.
O hafta sonu sendikacıyla görüştük. Yaşadığımız iki dalgalanmadan ve işten çıkmalardan ve çoğunluk olmaktan çıktığımızdan sözettim. O da kâhince bir edayla veya haklı çıkmanın verdiği hazla “böyle olacağını söylemiştim, haklı çıktım değil mi” dedi. Sonra öneri olarak “ortalığın durulmasını bekleyin, keskin çıkışlar yapmayın. Çalıştığınız işyeriyle ilgili getirdiğim resmi belgeleri inceleyin, yeni bir değerlendirme yapın ve katabileceğiniz başka işçiler varsa onları da dâhil etmeye çalışın” dedi. Sendikacının acelesi olduğundan görüşme kısa sürdü. Sendikacı ile yaptığımız görüşmeyi işçi arkadaşlara bildirdim ve sonra araya bayram girdi tatile ayrıldık.
Yükselişten düşüşe: "Tamam mı devam mı”?
Bayram tatili sonrası ne olacağı ve ne yapacağımız konusunda işçilerde bir belirsizlik havası ve kendini bırakmışlık oluşmaya başlamıştı. Açık ve örtük bireysel arayışlar yine kendini hissettiriyordu. Öte yandan işçilerdeki moral bozukluğu ve çözülme belirtileri “iyi adam”a kaleyi içten fethetme olanağı sağlıyordu. O da bu fırsattan yararlanmaya başladı. İçimizden yeni bir arkadaşı tüm atölyeden sorumlu şef yaptı. Bu işçi arkadaş daha önce küçük bir atölyenin sahibi ve küçük bir patrondu ve işçi özellikleri aşınmıştı. Ona böyle bir sorumluluk vermek zam almasından daha kıymetli görünüyordu ona. Değişen hal ve tavırları bunu gösteriyordu. “İyi adam”la belirli aralıklarla toplantı yapıyorlardı ve “iyi adam” karşısında edilgen pasif bir duruş içindeydi. Önceki şefler gibi “elimden bir şey gelmez, haksız bir durum var ortada” demiyordu. Sözde patronun “sağ kolu” olan “kötü adam”ın bile pabucu dama atılmıştı, er ya da geç onun da sonu böyle olacaktı ama ders çıkarmışa benzemiyordu (Böyle karaktersiz insanlar gördüğümde Geothe’nin şu dizeleri geliyor aklıma: “Nedir dar görüşlü insan? / Korku ve umutla doldurulmuş boş bir bağırsak / Tanrı aşkına acınası bir varlık”). Bir süre sonra çekingen bir tarzda da olsa patronların çıkarına tutum almaya başlamıştı. Ara sıra “iş yavaşlatma eylemine son vermek gerekiyor” diyordu ve kendisi ortak kararımıza rağmen çok hızlı çalışmaya başlamıştı. İşyerinde bir tek onun makinesinden ses geliyordu.
“Kötü adam” çalıştığımız katın yan dairesinde bir işyerine yine şef olmuştu ve ilk dalgada çıkan işçileri oraya toplamıştı. Bu da gösteriyordu ki işçilerin çıkmasında etkili olmuştu. Ama o işçiler yetmemişti daha fazlasını istiyordu, işçilerin moral bozukluğundan istifade ederek görüşmeler yapıyor, çıkıp yanına gelmelerini teşvik ediyordu. Bir ara en güvenilir arkadaşlarla bile konuşmuş; duyduğumda inanmadım, diğer işçiler de şaşırmış moralleri daha bozulmuş. Bunun doğru olup olmadığını o işçilere sordum, doğruladılar ama “kötü adam”ın teklifine “sendikalaşma meselesi bir sonuca bağlanmadan bir cevap veremeyiz” cevabını verdiklerini söylediler.
Bayram sonrası durum incelemesi için yaptığımız toplantıya ara işine bakan işçilerle, ütü bölümünde çalışan bazı işçiler gelmemişlerdi. Mazeret bildirmişlerdi ama -hal ve duruşlarından- pek inandırıcı görünmüyorlardı. Atölyeden sorumlu yeni şef toplantıya gönülsüz de olsa gelmişti; ama artık derdi sendikalaşmak değildi, onun derdi iş yavaşlatmaya son verilmesiydi. Fırsat buldukça bu sorunu dile getiriyordu ama destek bulamıyordu. Toplantıda durumumuzu değerlendirdik. Artık çoğunlukta değildik yarı yarıydık ama görünüşte öyleydik çünkü toplantıya katılan işçi sayısı daha azdı. Yeni işçiler kazanmalı, işyerine tanıdık işçileri girmesini sağlamalıydık. Bu öncelikli bir sorundu artık, bunun için daha çok çaba harcamalıydık. Öte yandan toplantıya gelmeyenlerin gerçek durumunu öğrenmeliydik ve son olarak sigorta primlerimizin gerçek ücretlerimiz üzerinden yatırılmaması meselesinin çözümü için ilgili kurumlara şikâyet ve dava etmeyi gündemimize ve karar altına aldık. Toplantıyı böylece sonlandırdık.
Günler akıp gidiyordu ama aldığımız kararları hayata geçirme konusunda işçiler pek istekli davranmıyorlardı. Kimse öbür bölümdeki işçilerle ilişkiye geçmeye yanaşmıyordu. O bölümdeki işçilerde en ufak huzursuzluk görünmüyordu, durumlarından memnun görünüyorlardı. İşyerinde birçok olay yaşanmasına karşın ne olup bitiyor diye merak bile etmiyorlardı, hiçbir şey olmamış gibi davranıyorlardı, bizim bölümle aralarında kalın bir duvar varmışçasına yabancı ve mesafeli duruyorlardı. Ama bir şekilde içlerine sızmalı dürüst işçileri kazanmalıydık. Aynı zamanda işyerine işçi aranıyordu, tanıdık işçileri işe sokmalıydık ama çevrede tanıdık işçi bulamıyorduk; bulduklarımız da “geleceğiz” deyip gelmiyorlardı. Tanıdık olmayan yeni bir işçi vardı o da emekliydi, başka gelen de olmamıştı.
Öte yandan toplantıya gelmeyen arkadaşlarla konuştuk. Çoğu çıkıp giden işçileri gerekçe göstererek artık kimseye güvenmediklerini, sendikalaşacağımıza inanmadıklarını söylüyorlardı. Bu işçilere “mücadele etmeden teslim olmanın ve yenilgiyi kabul etmenin açacağı yaralar daha derin olur” diyorduk. Bunun üzerine işçiler alınan kararlara uyacaklarını söylüyordu. Bir yandan güç kazanmanın yollarını ararken öte yandan güç kaybediyorduk. Çözülmenin önünü alamıyorduk. Bir ara “iyi adam” aracı işçilerle iş çıkmadığı için artık iş verilmeyeceği, işyerinin kapatılabileceği dedikodusunu yaydı. Bir gün öğle paydosunda “dönek” şefle aracı işçiler diğer işçilerin duyacağı tarzda, adambaşı çıkan işin sayısının azlığından, işin böyle gitmesinin imkânsız olduğundan, verimi arttırmazsak işyerinin kapatılacağından söz ediyorlardı. Müdahale ettik, ortalık yerde konuşmakla yanlış bir iş yaptıklarını, kimden yana olduklarını, bir sorun varsa, konuşmak istiyorlarsa bunu dışarıda bir toplantıda tartışmamızın doğru olduğunun söyledik. Sesleri çıkmadı. İşçilerin birçoğu de bu durumdan etkilenmişti, çıkan iş hesabı yapıyorlardı ve hızlı çalışmaya başlamışlardı. Çoğu ne yaptığının çok farkında değildi.
Hızlanan işçilere “ne oldu zam mı aldınız” diye şakayla karışık müdahalelerde bulunuyorduk ve kendilerine gelmelerini sağlıyorduk. İlk toplantıdan bu yana bir buçuk hafta geçmişti. Yeni bir toplantı yapma gereğini şiddetle duyduk. Çünkü kendiliğinden çözülmenin önüne geçmeliydik. Yolumuza “tamam mı yoksa devam mı”... kesin bir karar vermeliydik. Toplantı duyurusunu yaptık ama önceki toplantıya gelmeyen işçilerin yanı sıra birkaç işçi daha mazeret bildirerek gelmediler ama kararlara uyacaklarını söylediler. Yine bir akşam toplantı için bir araya geldik. Bu sefer 12 kişiydik. Önceki yaşananlar bir yana, bu sayı bile işçilerin moralini altüst etmeye yetmişti. Bu fırsattan istifade “dönek” şef “çoğunluk yok artık, uzun zaman gerekir yeniden çoğunluğu sağlamak, o zamana kadar iş yavaşlatmaktan vazgeçelim, normale dönelim” dedi. Diğer işçiler ona kızgın bakış fırlattılar, önerisini dikkate almadılar. Sonra ben “buranın ortak iradesinin tek belirleyici güç olduğunu ve burada yer alan herkesin ortak iradeye uymak zorunda olduğunu, aksi takdirde içimizde daha büyük sorunlar ortaya çıkabileceğini, buna yol açacak tutumlara girilmemesinin ve meydan verilmemesinin zorunlu olduğunu” söyledim.
Sonra işyerinin kapatılma meselesi veya olasılığı üzerine tartışıldı. “Kapatılacağıyla ilgili resmi ağızdan bir bildirim duyan var mı” diye soruldu. Kimse onaylamadı. Sonra böyle büyük bir işyerinin kapatılarak gözden çıkarılmayacağı, en fazla el değiştireceği ve bizi engellemek için en fazla bunu yapacaklarını söyledim. Öyleyse bu konuyu tartışmanın gereği yoktu ve önceki toplantıda aldığımız kararların uygulama süreci üzerinde konuşmaya başladık. Yeni işçi kazanamadığımız belliydi, elimizde diye saydığımız işçilerden bir kısmını da fiilen kaybetmiştik ve sigorta primlerinin gerçek ücretler üzerinden yatırılması için yapılması gereken şikâyetler yapılmamıştı. Durumumuz hiç iyi değildi. “Artık bir karar vermeliyiz. Tamam mı, devam mı? Herkes fikrini açıkça söylesin. Varsa bir cenaze ortada kalmasın. Eğer çoğunluk devam diyorsa üyelik işlemlerini bir an önce başlatalım” dedim. İşçilerden birkaçı (“kötü adam”ın yanına gidecek olanlar) “sendikalaşmada yokum artık” dediler; bir-ikisi ise özel nedenlerden dolayı işten çıkacaklarını söylediler, birkaçı da “herkes başının çaresine baksın” dedi, geriye kalan birkaç işçi de “üyeliğe başlayalım” dedi.
Sonra ikinciler ve üçüncüler sendikalaşma için bir ümit varsa yine sonuna kadar devam edeceklerini söylediler. Ama durum gösteriyordu ki sendikalaşma olanağı fiilen ortadan kalkmıştı. Ama bunu toplantıda resmen ilan etmedik. Bu durumda yapılacak en önemli şey, birliğin tümüyle dağılmasını önlemek veya birliğin korunmasıydı. Bunu sağlamak için şikayet meselesini bir önce başlatmayı önerdim. Kabul edildi. Ve iş yavaşlatma eyleminin sona ermesi konusunda bir karar çıkmadı. Toplantı böyle bitti.
Son çabalar ve son
Son toplantıda aldığımız karar doğrultusunda Çalışma ve Sosyal Güvenli Bakanlığı'na “sigorta primlerimiz gerçek ücretlerimizden yatırılmıyor” diye şikâyetlere başladık. Kısa sürede işçilerin yarıya yakını şikâyette bulundu. Yine ay sonu geliyordu ama ortalıkta denetim memuru falan görünmüyordu. Telefonla aradık denetlemeye ancak 45 gün içinde gelebileceklerini söylediler. 'O zamana kadar işyeri kapanmış olursa ne olacak' diye düşünüyordu işçiler. Ayın 30'una bir iki gün kalmıştı, işçilerde işyerinin kapanacağı tedirginliği artıyordu. Bir ara “iyi adam” ve müdür geldi ve müdür bir dakika kendisini dinlememizi rica etti. İşten ayrıldığını (aslında kovuldu, çünkü “kötü adam” müdürün işyerinde kimi kadınlarla ahlaksız şeyler yaptığı konusunda patrona şikayette bulunmuştu ve öte yandan çalıştığımız katta 6 aydır düzeni sağlayamamıştı) ve hakkımızı helal etmemizi söyledi. İşçiler yine “helal olsun” dediler (sanki ne hakkı varsa). Müdür gitti.
Nihayet ay sonu geldi, ortalık sakindi sonra bir işçi arkadaşa haber gelmiş (üst katta çalışan eşi telefonla arayıp söylemiş), takım elbiseli bir adam gelmiş, arkasından patron. İşçiler takım elbiseli adamın denetim memuru olup olmadığını konuşuyorlardı. Ama denetim memurları tek başlarına teftiş yapmazlardı ki, iki kişi yaparlardı. Kısa süre sonra anlaşıldı ki mali müşavirmiş. Yine bizim kattaki işçilerle konuşmaya başlamışlardı. Çünkü işyeri kapanıyordu (sonrada anladık ki el değiştiriyordu) ve işçilerin çıkışı yapılıyordu. Sendikacıyı aradım, durumu anlattım, “haklarınızı eksiksiz veriyorsa yapacak bir şey yok” dedi.
Üç işçi dışında işçilerin tümünün çıkışı verildi. Bu üç işçi biri “dönek” şef, diğeri ara işçisi bir diğeri de toplantılarımıza gelmemeye başlayan işçilerde biriydi. İlk ikisi uzun zamandır şüpheli tutumlar sergilemişlerdi ve kimse onlara güvenmiyordu, içeriye bilgi sızdırdığını düşünüyordu. Onların işten çıkarılmayıp üst kata geçişlerinin sağlanması işçilerin şüphelerini doğrular nitelikteydi. Çıkışta haliyle kimse onlarla vedalaşmadı. Öte yandan patronun işyerini kapatarak (el değiştirme yaparak) bizden kurtulmaya çalışması çaresizliğinin ve korktuğunun göstergesiydi. Neyse burada yolun sonuna gelmiştik. İşçilerin birkaçı dışında (biri evlilik yıldönümünde işsiz kaldığı için, öbürü kendinden daha usta bir yalakaya yerini kaptırdığı için) hiçbiri üzgün değildi. Kendini yenilmiş ve ezik hissetmiyordu. Çünkü elimizden geldiğince, gücümüzün yettiğince son güne kadar mücadele ettik. Mücadele etmeksizin teslim olma gafletini değil mücadele ederek yenilmenin onurunu yaşadık. Amacımıza ulaşamadık belki ama bu hiçbir şeyin değişmediği anlamına gelmez, böyle gideceği anlamına da gelmez. Bu deneyim, deneyimi yaşayan, deneyimin öznesi olan işçileri gelecekte filizlenecek mücadelelerin tohumuna, suyuna, güneşine dönüştürdü. Bugün bu deneyimin ayrı düşen parçaları yarın başka işyerlerinde bütün olmaya devam edecektir.
"Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu. Gözü dönmüş talihin sapanına, oklarına için için kapanmak mı daha soylu yoksa bir dertler denizine karşı silaha sarılıp son vermek mi onlara?" (William Shakespeare)
[Çağlayan'dan öncü bir işçi]