Liberal sol cenahın parlak isimleri bile uzun süredir gölgesine sığındıkları iktidarın bu girişimine de omuz vermekten kaçınmadı!
Artık “muhafazakar”la başlayan pekçok kavramlaştırma var. Bunlardan en yenisi de “muhafazakar sanat”. Tabii bu kavram, İskender Pala tarafından yazılan bir manifestoya da kavuştu hemencecik. Aslında bu noktaya gelene kadar adım adım örülen bir süreç yaşandı: Önce Pala, Şehir Tiyatrolarında sahnelenen “Günlük Müstehcen Sırlar” oyunu üzerine yazdı; ardından sanatın etik sınırları üzerine epey bir kalem oynatıldı. Çok geçmeden “Rosenbergler Ölmemeli” oyunu sahneden kaldırıldı. Ardı ardına yaşanan bu tartışmalardan sonra Şehir ve Devlet Tiyatrolarının özelleştirilmesi ve bu kurumlardaki sanatçıların proje kapsamında ve performansa göre ücretlendirilecek olması gündeme geldi. Bir de oyun repertuvar seçiminin “muhafazakar demokrat” bürokratların inisiyatifine bırakılması… Hatta yeni hazırlanan şehir tiyatroları yönetmeliğine, daha önce olmayan “etik” sözcüğü konuldu. Tüm bunlar, gözümüzün içine bakıla bakıla “devletin tiyatrosu mu olur” denilen noktada yaşandı! Bunlar olup biterken Şehir Tiyatrolarında çalışan pekçok sanatçı istifa etti.
Pala’nın manifestosu bu keşmekeş içinde medyaya düştü. Manifesto, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Mustafa İsen’in bir toplantıda söylediği “Muhafazakar kesimin nasıl bir demokrasi anlayışı varsa muhafazakar estetik ve muhafazakar sanat normlarını ve yapısını oluşturmak gibi bir yükümlülük içindeyiz” sözlerine açıklık getiren bir içerikte kaleme alınmıştı. Günlerce süren tartışma epey geniş bir yelpazeyi kapsayarak devam etti. Öyle ki, liberal sol cenahın parlak isimleri bile uzun süredir gölgesine sığındıkları iktidarın bu alandaki girişimine de omuz vermekten kaçınmadı!
Öyle ya kendilerini “muhafazakar demokratlar” olarak tanımlayanların bir de sanatları olmalıydı! Nasıl ki 4+4+4 modeliyle eğitim, TÜBİTAK‘a ilişkin düzenlemelerle bilim, kadına dönük şiddeti önlemek adına aile kurumu neoliberal piyasanın ihtiyaçları temelinde yeniden örgütlenirken içerik olarak dinci gerici ideolojiyle yoğruluyorsa; sanat da aynı güzergahta ilerleyerek ihtiyaca yanıt verecek şekilde düzenlenmeliydi!
Kendileri için zaruri!
Gelinen noktada bu zaruri hale gelmişti! Bugüne kadar ‘80‘lerden sonra neoliberal zeminde palazlanarak tekelci burjuvazinin ayrılmaz parçası haline gelen, sermaye gücüyle toplumsal gücünü birleştirerek iktidara oturan yeşil sermayenin sanatla ilişkisine fazlaca tanıklık etmedik. Ama bu kesimin siyasal temsilcileri hükümet olmanın da olanaklarını kullanarak bu alanda az şey yapmadı. Büyükşehir belediyeleri eliyle açılan kültür merkezlerini, sayısı artan yayınevlerini, ardı ardına açılan kitap fuarlarını, çeşitli kültür sanat dergilerini hatırlatmak yeterlidir. Şimdi, alttan alta yürüyen bu çalışmalara geniş anlamlar kazandırarak kültür sanat alanında temel bir akım haline getirmeye çalışıyorlar. Bunu yaparken de “Kemalistlerin zulmü”nden dem vuran mazlum edebiyatıyla kendilerine evrensel bir dil yaratmak istiyorlar.
Çünkü gelinen noktada alttan alta yürüyen bu süreç ihtiyaca yanıt veremiyor. Siyasal İslam’ın temsil ettiği sermaye kesiminin gelişip serpilmesi, dayandığı toplumsal kesimlerin de hızla kentlileşmesini getirdi. İletişim olanakları başta olmak üzere kapitalist tüketim alışkanlıklarıyla, bir bütün olarak kapitalist sistemle bütünleşen bu kesimler, kültürel açıdan da ciddi bir dönüşüme uğradı. Dinci kesimlerin ısıtıp ısıtıp sundukları filmler, romanlar, müzik bu kitlenin yaşadığı dönüşüme yanıt vermekten uzak. O yüzden sanatın her alanında boy gösterecek daha fazla Elif Şafak çıkmalı diyorlar!
Böylece hem kendi dayandıkları toplumsal kesimlerin ihtiyaçları yanıtlanacak hem de tüm toplumsal kesimler sanat gibi güçlü bir araçla manipüle edilecek! Bunun için de kendilerini ana akım haline getirmeleri gerekiyor.
Sınırlar...
İskender Pala’nın 20 maddelik manifestosu bu kültürün nasıl bir şey olması gerektiğinin “sınırlarını” çiziyor. “Sınırlarını” diyoruz; çünkü bu kesimler sanatla “sınırlar” “sınırlılıklar” üzerinden ilişki kuruyor/kurabilir. Yüzleri de geleceğe değil, geçmişe dönük olduğu için bugünle geçmişin harmanlanması üzerinden tasarlanan bir “gelecek” kurgusuna sahip olabilirler. O yüzden ufukları Pala’nın deyimiyle “Geçmişiyle bağları travmatik olarak koparılmış bir toplumun öz benliğiyle barışma çabasının estetik boyutu”nu kurmaktan ibaretttir!
Bu çabanın maddi gerçekler içerisinde bir karşılığının olmadığını tarihsel gelişmeden de biliyoruz. Çünkü toplumsal hayatı, düşünüşü, bunun en ileri biçimlerinden biri olan sanatı belirleyen, maddi hayatın kendisidir. Ona geçmişin algı ve ölçütlerini bağlasanız da düğüm tutmaz.
Sanat kavganın göbeğine!
Bu bilimsel doğru, olup bitenleri hafife almak anlamına gelmiyor. Tersine bilinçli bir mücadele yürütmek şart. Bu mücadele, hem sanatın piyasalaştırılması; ama hem de sanatçının piyasanın kölesi haline getirilmesi gerçeğini de kapsayan bir eksende örülmek zorundadır! Sanat ve sanatçı da neoliberal piyasacılığın, vahşi sömürü koşullarının birer parçasıdır artık. Bu gerçeği görüp, sanatı işçi ve emekçilerle birlikte yürütülecek sınıf kavgasının önemli bir parçası haline getirmek, sanat üretimini bu kavganın göbeğine taşımak gerekir. Abluka ancak böyle kırılır!
[Alınteri'nin 24. sayısından alınmıştır]