Çarşamba, 7 Kasım 2007 (19 yıl 5 gün önce)
Ufuk Çizgisi, Sayı: 72, 5 Kasım 2007
Kürtlere dönük linç histerilerine '90′ların başından itibaren çeşitli kereler tanık olduk. Kendi içlerinde niteliksel bir farklılaşma grafiği izleseler de, lokal düzeyde ve asıl olarak da taşrada yaşanan patlamalar olarak kaldı bunlar.
Kaldı kalmasına ama her patlama, belirli göç üslerinde bugünü ve geleceği kesecek daha güçlü patlamaların mayalandığının habercisiydi. Her patlama, toplumda oluşan ruh halinin, yeri ve zamanı geldiğinde birilerince hangi kanlı senaryoların malzemesi haline getirilmek için kullanılacağının işaretiydi.
Alttan alta oluşan bu birikim, düğmesine basıldığında sokağa taşacak bir histeri sağanağına dönüştürülmek içen el altında tutuluyordu. Kaldı ki, birilerinin böyle bir birikimi el altında tutup yeri ve zamanı geldiğinde düğmesine basarak patlatması da gerekmiyordu.
Hem bu göçün ani ve kitlesel bir kopuş şeklinde yaşanması, ama hem de göç edenlerin geçici ya da kalıcı olarak yerleşmek durumunda kaldıkları bölgelerin bu durumu ekonomik - siyasal - kültürel, bir bütün olarak toplumsal düzeyde sindirememesi, bunun tarihsel olarak da mümkün olmaması, patlama birikimlerinin tehlikeli fay hatlarına dönüşeceğini gösteriyordu. Çünkü bu göç en başta Kürt ulusal mücadelesinin yükselişe geçtiği bir dönemde, onu "bitirmek" için uygulanan bilinçli bir politikanın sonucuydu.
Asker cenazeleri ve uğurlamaları üzerinden kışkırtılan şovenizm ile göç edenlerin ulusal kimlikleri ve göç nedenleri arasında dolayımsız bir ilişki vardı. Bu olgu ile toplumun derinliklerinde kök salmış tarihsel gericilik birikiminin -ki bu birikimin temel imgelerinden biridir Kürt ulusal sorunu- çakışması kaçınılmazdı. Bu damarın kent küçük burjuvazisi ve orta sınıflarının o çok bildik sayıklamaları ile bu kitleyi toplumun bütünü nazarında yabancılaştırıp, "potansiyel tehlike" olarak hedefe çakması ya da göç edilen kırsal bölgelerdeki köylülüğün, esnafın tarihsel özellikleri ile çelişen bir potansiyel taşıması gibi başka vektörlerle birleşmesi söz konusuydu.
Bunların hepsini derinden kesen başka bir temel faktör de, bu göçün tarihsel olarak neoliberal politikaların hüküm sürdüğü, tüm sosyal kazanımların ve toplumsal denge oluşturan tüm unsurların yıkıldığı, yıkılmaya yüz tuttuğu bir kesitte gerçekleşiyor olmasıydı. Köylülükten tutalım, orta sınıfların tüm katmanlarına kadar geniş bir toplumsal kesimin sınıfsal konumlarını kaybettiği ya da kaybetmekle yüz yüze kaldığı bir kesitte… Göç eden nüfusun göç edilen bölgelerde yaşadıkları sosyal - psikolojik - toplumsal uyum sorunları ile bu toplamın birleşmesi birbirini diyalektik olarak tetikleyerek büyüten bir sarmala dönüştürdü sorunu.
Linç histerilerinin kısa tarihi
Bu süreç aslında, Kürt ulusal mücadelesinin yeniden başladığı '80′’lerin ortalarından itibaren ilk olarak asker cenazelerinde, sonra kitlesel asker uğurlamalarında, sonra maçlarda atılan PKK karşıtı sloganlara tanık olmamızla başladı. Buralarda alttan alta mayalanan/mayalandırılan bu şovenizm, 1991 Kasım'ında
Kayserispor - Malatyaspor ve
Kayserispor - Diyarbakırspor maçlarında yaşananlarla farklı bir düzleme sıçradı.
O maçta, sadece
"Şehitler ölmez vatan bölünmez" ya da
"En büyük Türkiye" sloganları atılmamış, aynı zamanda Diyarbakırspor oyuncularını taşıyan otobüs de taşlanmıştı. Bu tepkinin sembolik anlamı vardı. Keza artık Diyarbakırlı olmakla PKK’li olmak özdeşleştiriliyordu!
Daha sonra 1992′de Trabzon’daki bir asker cenazesinde
"Karadeniz Kürtlere mezar olacak!" sloganları ile, bu daha olgun bir ifade kazandı. Kürtlere ait dükkanlar taşlandı, Kürtlerin yoğunlaştığı Çömlekçi semtindeki mevsimlik inşaat işçileri saldırıya uğradı. Arkasından, Kürt göçünün yoğunlaştığı bölgelerdeki Kürtlerin herhangi bir bahane ile etnik kimliklerinden dolayı hedef haline gelebileceklerini gösterecek çarpıcı örnekler yaşanmaya başlandı.
Tüm bu patlamaların tarihsel kronolojisi, Kürt ulusal hareketinin yükselirken kendi içinde belirli kırılmalar da yaşamaya başladığı, bu olgu ile kirli savaşın en tipik sonuçlarından biri olan zorla göç ettirme politikasının iç içe geçtiği tarihsel bir kesitle çakışıyordu.
Taşıdıkları birikim itibariyle hangi sınıfları içine çekip yaygın bir karakter kazanabileceklerine dair önemli ipuçları veren ilk linç örneklerinden bir kaç tanesini kısaca özetleyecek olursak: Çanakkale’nin Bayramiç ilçesinde yaşanan olaylar bu açıdan çarpıcıydı. Göçmen bir Kürt inşaat işçisinin bir keçiye tecavüz ettiği iddiası ile başlayan olaylar, bölgede yaşayan Kürtlere dönük linç histerisine dönüşerek, ilçede yaşayan Kürtlerin göçü ile sonuçlandı. Aynı tarihlerde içeriği ve kapsamı daha da netleşip, tamamen Kürt karşıtlığı üzerine oturan başka olaylar yaşandı ardı ardına.
1992′de Fethiye‘de bir kahvehanede Kürt ve Türk gençleri arasında izlenmek istenen TV kanalları üzerinden patlayan çatışma, günlere yayılarak devam etti. O günlerde gelen bir asker cenazesi için yapılan bol sloganlı, bayraklı tören (8 bin kişi katılmıştı) HEP ilçe merkezindekilerin ve öldürülen askerin köyünde bulunan Kürtlerin tehdit edilmesi ile doruğuna ulaştı. Çeşitli bölgelerde bugün de yapılan kimlik kontrolleri bu olayda da yaşandı. Kürt mahallelerine saldırıldı, HEP ilçe başkanının evi yakıldı, Kürt tablacılar dövüldü. Sonuçta yaklaşık bin 500 Kürt zaten göçmen olarak geldikleri bu bölgeden başka yerlere göç etmek durumunda kaldı.
Kısa bir süre sonra benzer olaylar Alanya‘da yaşanmaya başlandı. Bir asker cenazesinde PKK lehine slogan attığı iddia edilen iki kişi linç edilmek istendi, Kürtlere ait işyerleri tahrip edildi. Hemen sonra bu sefer Çanakkale‘nin Ezine ilçesinde patladı bu toplumsal gericilik birikimi. İki asker cenazesi için yapılan gösteriden sonra 5 bin kişi Kürt işçilerin çalıştığı bir oteli sardı, ilçe kaymakamı Bayramiç’i terketmek zorunda kalan 20 aileye yer verdiği suçlamaları ile protesto edildi.
1993′te Muş‘tan göçmek zorunda kalan 7 aile, 1988 yılında Denizli Tavas‘a yerleşmiş olan akrabalarının yanına sığınmak istedi, bölge halkının protesto gösterileri nedeni ile ilçeye alınmadılar. Aynı tarihlerde yoğun Kürt göçü alan Adana, Mersin, Antalya şeridinde biriken yüksek gerilim hissedilecek düzeye ulaşmıştı.
Bu arada gericiliğin en güçlü kalelerinden biri olan Erzurum‘da yaşayan Kürtler ciddi bir linç tehdidi ile karşı karşıya kaldı. Dönemin valisi linç için ayaklanmış topluluğu kendilerine
"bin silah dağıtacağı" vaadiyle
"yatıştırmaya" çalıştı! 1994′te Mersin Erdemli‘de günlere yayılan bir olaylar zinciri Kürtlere ait ev ve işyerlerine dönük saldırılarla doruğuna çıktı… 1991-94 yılları arasında ardı ardına yaşanan benzer örnekleri çoğaltmak mümkündür.
Bir dönem duruldular, ama…
Bu tür olaylar 1990′ların ortalarından sonra PKK’nin çizgisindeki kırılma ile de birebir ilişkili olarak duruldu. 2001 yılına kadar aynı nitelikte dikkate değer bir vaka yaşanmadı. 2001’de Susurluk’ta yeniden baş gösterdi. Bu patlama alttan alta mayalanan tepki birikiminin yeni bir karakter kazandığını gösteriyordu! Keza o dönemde silahlı gerilla eylemleri durmuştu. Asker cenazeleri gibi milliyetçi-şoven duyguları kışkırtabilecek bir zemin de yoktu. Artık buna gerek kalmadan bir Kürdün gerçekleştirdiği (ya da iddia edilen) herhangi bir edimin tüm Kürtlere mal edilmesi ve hepsinin hedefe çakılmasıydı söz konusu olan. Yani
Kürtlerle bir arada yaşamak istememek!
Olaylar Avşar Sıla isimli bir kız çocuğunun eski bir korucu tarafından tecavüze uğrayıp öldürüldüğü iddiası üzerinden patlak verdi. Ancak daha sonra yapılan araştırmalar ilçedeki hemen her kesimden, siyasal görüşten insanın katıldığı, günlerce süren ve sonuçta Kürtlerin ilçeyi terketmesi ile noktalanan bu patlamanın asıl kaynağının bu olay olmadığını açığa çıkardı. Temel neden Kürtlerin ilçe için ekonomik - kültürel açıdan bir tehlike olarak görülmesiydi. Nitekim ilçenin önemli gelir kaynağı olan turizm tesislerini ele geçirmişler, buralarda sadece Kürt işçileri çalıştırarak işsizliğe neden olmuşlardı! Olay bölgenin yerel güçleri ile yaşanan bir rant meselesine dönüşmüştü. Susurluk halkının
Kürtler buraya geldikten sonra huzurumuz kalmadı. Bu şerefsizlerin yüzünden… Geldikleri yerlere gitsinler. Ne sokağa çıkabiliyoruz, ne de çoluk çocuğumuzu parka gönderebiliyoruz. Hırsızlık onlarda, uyuşturucu onlarda, karapara onlarda. Hepsini önümüze koyup kovalım! Hem ekmeğimizi yiyorlar, hem de namusumuza göz dikiyorlar!
cümlelerine de yansıdığı gibi asıl mesele,
çok yönlü bir tehdit olarak algılanmalarıydı; ekonomik-kültürel-psikolojik… Bu olayın temel tetikleyeni, Kürt sermayesinin (özellikle de rantiyeci kesim) bu tür bölgelerde azımsanmayacak bir ekonomik konum kazanarak varolan ranta el koymuş olmasıdır. Ama onların ulusal kimlikleri ve ucuz işgücü olarak yine
Kürtleri çalıştırmayı tercih etmeleri tepkinin milliyetçi-şoven bir karakter kazanmasını tetiklemişti. Buna benzer (özellikle turizm bölgelerinde) başka çarpıcı örnekler de var.
Fakat sorun bununla sınırlı değildir. Tarım işçilerinden metropollerde çeşitli sektörlerde düzensiz de olsa iş bulanlara kadar geniş bir Kürt emekçi kesimi de aynı muamelelerle karşılaşmaktadır. Mesela 1997 yılında İzmir, Aydın, Manisa, Mersin, Adana ve Antalya’da yapılan bir araştırmada ulaşılan sonuçlardan bazıları bu açıdan çok çarpıcıdır. Görüşülen insanların ezici bir çoğunluğunun bazı temel sorulara verdikleri yanıt,
"Ortak yaşamamız mümkün değildir" anlamına gelmektedir: Yüzde 86,7’ye yakın bir bölümü
"Kürtlerin gelişi ile işsizlik arttı"; yüzde 92,5’i
"Gecekondu bölgeleri ortaya çıktı"; yüzde 90,9’u
"Altyapı yetersiz kaldı"; yüzde 82,3’ü
"Mevcut doğal kaynaklar tahrip edildi"; yüzde 90,4’ü;
"Suç oranları her geçen gün arttı, bu durumda sokakları ve diğer satış merkezlerini olumsuz yönde etkiledi" yanıtlarını veriyor. Kültürel boyutlarda bu, gerçek bir aşağılama ve
"yabancılaştırma" niteliği kazanıyor.
Katılımcıların yüzde 55,1‘i kızı ya da oğlunun bir Kürt ile evlenmesine karşı olduğunu söylemekte, yüzde 45,2’si Kürt emekçilerini,
"çok kaba ve saldırgan" bulmakta, yüzde 57,3‘ü
"konuşma ve davranışlarını anlamadığını" belirtmekte, yüzde 28,4’ü onları
"tehlikeli ve korkutucu" bulmakta, yüzde 10,6’sı tümünün
"terörist" olduğunu ve yüzde 42,6’sı ise
"çocuklarına kötü örnek olduklarını" düşünmektedir.
Bu bakış açısı 2006 yılı boyunca özellikle Ege şeridindeki kasabalarda ve ilçelerde süreklileşmiş patlamalar olarak yüzeye vurdu. Derin sosyo-ekonomik uyumsuzluk ve çelişkilerden beslenen bu nesnel zeminin, 2005 yılında Mersin’de yapılan Newroz kutlamalarında iki Kürt çocuğunun Türk bayrağını yakmaya çalıştıkları iddiası (provokasyonu) ile nasıl bir siyasallaşma kazandığını herkes hatırlayacaktır.
(*)
Süreç içinde giderek Kürt karşıtlığına dönüşerek kitlesel karakter kazanan bu lokal örneklerin yaşandığı bölgelerdeki
toplumsal dokunun ekonomik - siyasal - kültürel açıdan incelenmesi önemlidir. Bu, bugün metropoller de dahil tüm kentlere, kasabalara kadar genişleyip, belirli bir derinlik de kazanan şoven histerinin nasıl bir nesnel zemine sahip olduğunun anlaşılması için gereklidir de. Keza aynı nesnel zemin bugün kendisini genel ölçekte konuşturmaktadır.
Bunun kavranması, Kürt ulusal sorununun günümüzde kazandığı bölgesel karakterle birlikte rejim cephesinden pratikleştirilen yeni konseptler içerisinde nasıl bir anlam kazanacağının görülüp buna uygun bir hazırlık yapılması açısından da bir zorunluluktur.
Keza ortada düğmesine basıldığı anda sokakları doldurup, pogrom dönemlerini aratmayacak azımsanmayacak yaygınlıkta kitlesel bir güç vardır. Ve bu güç hem Kürt ulusal sorununun kazandığı yeni siyasal karakter, hem de yıllar içinde evrildiği toplumsal farklılaşma, bu farklılaşmanın Türkiye metropollerine yansıyan sonuçlarından beslenerek büyümektedir, büyütülmektedir.
Bugün Türkiye’de konum kaybeden orta sınıflar başta olmak üzere tüm emekçi sınıflarda
"Kürtlerin gelip memleketlerini, işlerini, ekmeklerini ellerinden aldıkları" gibi tehlikeli bir toplumsal yanılsama söz konusudur. Bu yanılsama her anlamı ile çok boyutlu bir travma yaşayan göçmen Kürt toplumunun yaşadığı
"uyum" (bunlara sonra değineceğiz) sorunları ile de birleşip pekişmektedir.
Sınıf mücadelesinin gerilediği, emekçilerin kendilerine olan özgüveni kaybettikleri, ama yaşam koşullarının da geometrik bir şekilde dibe vurduğu tarihsel kesitlerde,
"Düşman içimizde" eğilimi hiçbir dönem olmadığı kadar güçlü bir eğilim haline gelir. Tıpkı
"Düşman dışımızda" gibi! Her iki düşman algısının egemenlerin yönlendirmelerine açık hale gelebileceği süreçlerdir bunlar. Bu toplumsal dokunun, bunu hazırlayan nesnel ve öznel faktörler bileşkesi içinde kavranıp buna uygun bir politik hat ve mevzilenme yaratmak devrimimizin geleceği açısından tayin edici önemdedir.
Devam edecek
(*)
1- Veriler TESEV raporlarından alınmıştır.
2- Mersin, neoliberal saldırganlığın ağır sonuçlarını en yüksek dozlarda yaşayan bir liman kentidir. Liman, hem yarattığı istihdam olanakları, hem de diğer gelir kaynakları ile kentin temel geçim kaynağıdır. Ayrıca orta sınıflar açısından da önemli bir varlık nedenidir. Bu limanın özelleştirilmiş olması, tüm bu toplumsal kesimlerin statülerini sarsan sonuçlar yaratmıştır. Kentin diğer geçim kaynağı olan narenciye ve genel tarımsal üretim de aynı politikalar sonucu ciddi sarsıntılar yaşamış, uluslararası rekabet karşısında büyük bir kesim sınıfsal olarak konum kaybetmiştir. Tüm bunlara rağmen sınıflar arası dengeyi koruyacak azımsanmayacak ekonomik potansiyellere sahip bir kent Mersin. Fakat bu yine de ’90 sonrası yoğunlaşan yoğun göçün yarattığı gelecek korkusunun önünü alamamıştır. Keza, göçle birlikte kentteki Kürt nüfusun oranı yüzde 40’lara fırlamıştır. Bu nüfusun ezici çoğunluğu ise zorunlu göçle gelmiştir. Bu tablo yakın döneme kadar uyum ve hoşgörü kenti olarak tanımlanan Mersin’de mayalanan şovenist damarın da beslenme kaynağıdır. Irkçı-kafatasçı derneklerin bu kentte pıtrak gibi çoğalmaları tesadüf değildir. Ekonomik açıdan belirli bir istikrar taşıyan, kültürel ve sosyal dokusu ile de bunu ifadelendiren bu kent, artık her türlü kışkırtmaya açık patlama üssüdür. Limanında, tarlalarında, turizme bağlı hizmet sektörünün çeşitli alanlarında geniş bir Kürt işçi potansiyeli taşıyan bu kentin bu tür gerici patlamalara sahne olmamasının tek yolu sadece ve sadece sınıf içindeki örgütlenmedir! Mersin sendikal ve siyasal açıdan örgütlü geleneğe sahip bir kenttir. Onun bu damarına kan taşınmalı, başka yolu yok! Mersin’i çevre ilçeleri ve köyleri ile kuşatmaya çalışan ırkçı-kafatasçı örgütlenmeler, kontrgerilla üsleri merkezden yaratılacak bir işçi sınıfı kültürü ile darmadağın edilebilir.