Marksizmin Güncelliği Sempozyumu üzerine

Salı, 5 Şubat 2008 (18 yıl 9 ay önce)

Emek Araştırmaları Merkezi Girişimi tarafından organize edilen Komünist Manifesto'nun 160. yılında Marksizmin Güncelliği Sempozyumu Ankara'da, 2-3 Şubat tarihlerinde, İnşaat Mühendisleri Odası toplantı salonunda yapıldı.

2 ay öncesinde İstanbul'da yapılan Kapital'in Güncelliği Sempozyumu ile karşılaştırıldığında, Ankara Sempozyumu, çok daha sınırlı olanaklarla yapılmış olmasına karşın teknik organizasyon ve katılım açısından daha başarılıydı. Sempozyumun ilk günkü ilk oturumu, İnşaat Mühendisleri Odasının 500 kişilik toplantı salonunda 600 kişiye yakın bir katılımcı kitlesi tarafından izlendi. Sempozyumda ikinci en yüksek katılım ise, Ufuk Çizgisi, Teoride Doğrultu, Halkevleri, EHP temsilcilerinin konuşma yaptığı 2. günün 2. oturumunda, 500 kişiye yakın katılımla sağlandı. Sendika.org sitesinden canlı yayınlanan Sempozyumun 2 gün boyunca, 1200 kişi tarafından tıklandığını da kaydedelim.

Fakat ilk günkü oturumlardaki çoğu akademisyen sunumcuların iyi seçilmemiş olması; ağırlığını akademik Marksizm, troçkizm, neo ve post Markizmin temsilcilerinin oluşturması, Marksizmin devlet, ulusal sorun, kadın sorunu, ekonomi-politiğin eleştirisi gibi bazı can alıcı konularında yapılan sunumların son derece zayıf, bulanık ve Marksizm dışı görüşlerle malul olması; Marksizm ve Sosyal Bilimler başlıklı oturumun ise, salt iktisatçı akedemisyenlere indirgenmesi, ilk günde beklediklerini bulamayanlarla, ikinci günün Pazar olmasına karşın, katılımın düşmesinde önemli bir etken oldu.

Buna karşın, Sempozyumu başından ikinci günün son oturumundaki DTP temsilcisinin konuşmasına kadar, ilgi, merak ve sabırla izleyen, Marksizm, devrimci hareket, sol hareket ve Kürt hareketine ilişkin bir şeyler anlamaya, öğrenmeye, sorgulamaya çalışan, azımsanmayacak bir bölümü soru, eleştiri ve görüş bildirmeleriyle aktif olarak tartışmalara katılan bir kitle de vardı. En sondaki BDSP temsilcisinin konuşması sırasında ise, salon tamama yakın boşaldı.

Katılımcı kitlesi

Katılımcı kitlesi, biraz da Ankara'nın havasına uygun olarak, daha ziyade, beyaz yakalılar, aydınlar, öğrencilerden oluşuyordu. Orta yaşın üzerindekiler kadar genç katılımcılar da vardı. Oturumlarda temsilcileri konuşan devrimci ve sol siyasetlerin sempatizanları da belli bir yer tutuyordu. Ancak üniversitelerin ara tatile girmiş olması, çoğu Ankara'yı terketmiş olan, daha siyasi ve dinamik bir öğrenci kesiminin katılımını da azaltmış olmalı. Tabii, her söz aldıklarında tasfiyeci bir ruh hali yayan bir eski solcular, yeni mızmız liberaller kitlesi de eksik değildi. Yine tabii, bu tür etkinlikleri, bir "sosyal etkinlik" ve "sosyalleşme alanı" olarak gören ve "takılan", konuşma ve tartışmalara daha ziyade "sol magazin" ve dedikodu malzemesi olarak kulak kabartan bir kesim de!

Ancak herhangi bir siyasi çevreye bağlı olmadan Sempozyuma gelmiş, mücadeleye istekli olmakla birlikte, mevcut sol ve devrimci harekete güvensiz ve hatta tepkili, buna karşın soru ve eleştirilerini tasfiyeci ve inkarcı biçimde değil, içten ve mücadele ettiğini düşündüğü kim varsa sahiplenici bir tarzda dile getirmeye çalışan bir kesimin varlığı özellikle önemliydi. Bu kesimin asıl beklentisi ise, kuru ajitasyon ve hamasi, ezbere nutuklar, temenniler ve geçiştirmeler değil, Marksizm ve mücadelenin sorunlarının içtenlikli bir tarzda ortaya konulması ve somut, daha ziyade de, güncel-pratik çözüm dinamikleriydi. Yine, bir şeyler öğrenmeye, anlamaya çalışan, özellikle de çeşitli sol ve devrimci siyasetler arasındaki, Marksizme ve onun sınıf, örgüt, devlet, devrim, Kürt ulusal sorunu, kadın sorunu gibi en güncel ve yakıcı konularına yaklaşım farklılıklarını tartmak, bir kanı oluşturmak için gelmiş bir kesim de vardı.

Son iki kesim açısından, devrimci ve sol siyasetlerin olduğu oturumlardaki bazı konuşmacıların, ağlamaklı ve aşırı moralsiz sunumları, veya tersinden aynı kapıya çıkan en ciddi sorunları bile kuru ajitasyonla geçiştirme, ya da "hata ve sorun bizim dışımızdakilere özgüdür, bizim hiçbir sorunumuz yok, süperiz" türünden sunumlar, tam bir hayal kırıklığı yarattı.

Salon canlıydı

Dinleyiciler arasında, tartışmalara soru, eleştiri ve görüşleriyle aktif katılım gösterenler azımsanmayacak sayıdaydı. (Toplam katılımcıların herhalde beşte birinden az değildi.) Bunda, organizatörlerin, salondakilerin katılımını olabildiğince sınırlandırıp sembolikleştiren İstanbul'daki Sempozyum organizatörlerinin aksine, her oturum sonunda dinleyicilere toplam 1 saatlik, zaman sıkışması olduğunda hiç olmazsa yarım saatlik, kişi başına 3 dakika da olsa konuşma inisiyatifi veren, "taban demokrasisi" uygulama çabaları, önemli bir adım oldu.

Bu, çok yetersiz olsa da Sempozyumu kısmen bir forumla birleştirmeye çalışan bir işleyişle, aktif katılımı cesaretlendirerek, Sempozyuma daha farklı bir canlılık ve hareket kattı. Aynı zamanda, devrimci ve sol hareketin şu veya bu siyasetine yakın olanıyla, olmayanıyla, karamsarıyla, umutlusuyla, güvensiziyle, kafa karışıklığıyla, moda burjuva akımlardan etkileneniyle, beklenti içinde olanıyla, ne yapacağını bilmeyeniyle, bir şeyler yapmak isteyeniyle, arayış içinde olanıyla, az çok net bir duruş içinde olanıyla en genel anlamıyla sol kitlenin bileşimine, kafaca ve ruhça durumuna ilişkin de bir kesit sundu.

Sorunların ne olduğuna ilişkin bir diğer uygulamalı örnek de, Sempozyumdaki "bağımsız" katılımcıların azımsanmayacak bir kesimi, oturumlara ilişkin tartışmalara olumlu veya olumsuz soru, eleştiri, düşünceleriyle aktif katılım çabası gösterirken, devrimci ve sol siyasetlerin her birinin salondaki katılımcılarından, yine her biri için birkaç temsilcinin tartışmalara katılması, büyük bölümünün ise edilgen dinleyici olarak kalması; hatta Marksizm-Leninizm ile en bağdaşmaz sunumlar konusunda bile, büyük çoğunluğunun, hoşnutsuzluğuna karşın, söz alıp konuşacak sosyal-siyasal inisiyatifi göstermemeleriydi.

Daha da kötüsü, bir dizi devrimci siyasetin temsilcilerinin ve katılımcıların, Marksizm adına yapılan bu tür Marksizm dışı ve hatta karşıtı sunumlardan rahatsız bile olmaması, en sivri saldırılar dışındakilerle uzlaşıvermesi, kırmızı çizgilerdeki bulanıklaşmanın boyutlarıydı. Bu da Sempozyumun, devrimci ve sol hareketteki yapısal ve güncel sorunların bir diğerini uygulamalı olarak gösteren bir durumdur.

Salonda bir hayalet dolaşıyordu

Yine bir gösterge olarak, akedemisyenler ve sol ve devrimci hareketin başlıca siyasetleri tarafından yapılan sunumların önemli bölümü, Marksizmin güncelliği ve bir dizi temel konusu gibi iddialı başlıklar taşıyan bir Sempozyumdan beklenebilecek asgari bir teorik, siyasal, ideolojik düzeyin çok gerisindeydi. Öyle ki, çoğu siyasetin ve sol aydının, koro halinde diline pelesenk olan, suçu üstüne atıp rahatlamaya çalıştıkları, genel geçer bir "dogmatik vb. Marksizm (geleneksel Marksizm, solda hakim olan anlayış vb.)" eleştirisi ötesinde, Marksizmin ve devrimci, sosyalist hareketin temel ve güncel sorunlarının ne olduğunun bile doğru dürüst farkında olmadıkları gözler önüne serildi.

Tabii, bunların önemli bölümünün de Marksizm ve sosyalist hareketteki her türlü melanetin sorumlusu olarak "dogmatik Marksizm"den anladıkları tek şey, açık veya örtük olarak Stalin'di, Sovyet sosyalizm deneyimiydi... Eh, "sorun", her türden tasfiyeciliğin kendini klasik meşrulaştırma yöntemlerinden başlıcası olarak böyle konulunca, çözüm olarak da, geriye, Marksizm adı altında, feminizmden post-modernizme liberalizmin çeşitli türevleriyle "sentezlemeler/melezlemeler", Marksizm ile en bağdaşmaz akımlara daha fazla alan açılmasını istemek oluyordu!

Bunu biraz da mizahi biçimde, Sempozyumun konusu olan Komünist Manifesto'nun ilk satırlarına göndermede bulunarak şöyle ifade edebiliriz: Sempozyumdaki aydın, akademisyen ve sol hareket temsilcisinin önemli bölümünün sunumlarında, bir hayalet dolaşıyordu. Lenin ve Stalin'in hayaletleri! Tasfiyeciliğin bütün güçleri bu hayaletleri Sempozyumdan defetmek için kutsal bir ittifak içine girdiler. Troçkizm ile feminizm, akademizm ile post modernizm, revizyonizm ile reformizm, sosyal liberalizm ile halkçı demokratizm, görecilik ile olumsalcılık...

Düzenleyicilerin olumlu etkisi

Kuşkusuz, Sempozyumda gerek aydın ve akademisyenler arasında, gerekse devrimciler arasında, oldukça anlamlı sunumlar, en azından tespit ve eleştiriler yapanlar, gerçek dogmatizm ile olduğu kadar liberal ve "post" yaklaşımlarla sınır çekmeye çalışanlar, ortaya sihirli çözüm reçeteleri koyamasa da bunun arayışı ve çabası içinde olanlar da vardı. Sempozyumu, kısıtlı maddi ve manevi olanaklar içinde ciddi bir emek ile organize eden Emek Araştırmaları Merkezi Girişimi'nin, çaba ve özverilerini, devrimci ve sol hareket için bir şeyler yapma çabalarını, her düzeyde böylesine hassas, gerilimli ve alengirli bir organizasyonun sorumluluğunu alarak taşın altına ellerini koymaktan kaçınmamalarını, başından sonuna sürdürdükleri iyi niyetlerini ve mütevazılıklarını anlamlı ve değerli bulduğumuzun da altını kalınca çizelim.

Özellikle de, İstanbul'daki Kapital Sempozyumu organizasyonundaki, devrimcilerin katılımını sınırlandırmak ve organizasyonun tüm "hamaliyesini" yapan genç akademisyenlerin inisiyatifini kırmak için elinden geleni ardına koymayan, "devrimciler teoriden ne anlar ki, buraya gelir işgal ederler" diyecek kadar haddini bilmezleşen, "bir kısım organizatörler" ile karşılaştırınca! Ankara Sempozyumunu düzenleyenler, -akedemizme biat edip devrimcileri olabildiğince dışlamaya ve sınırlandırmaya çalışan- İstanbul Sempozyumunu düzenleyenlerin tam aksine, kendi deyişleriyle "Marksizmin asıl sokakta pratik mücadelesini verenlere", devrimcilere, daha yakın durdular ve daha açık oldular.

Bu tutumlarını da, yine İstanbul'daki Sempozyumun tersine, isteyen her siyasete girişte stand açma olanağının sağlanmasından, Haluk Gerger'in "sokağın çocuklarını" selamladığı kapanış konuşmasına, ilk günden itibaren "Bu Sempozyumun en önemli bölümü, asıl pratik mücadele içinde olanların konuşacağı son iki oturum. Asıl onların ne söyleyeceği önemli" duyuru ve çağrılarına kadar da belli bir tutarlılıkla sürdürmeye çalıştılar.

Teorik - siyasal - örgütsel - pratik mücadelenin organik bütünlüğü

Kuşkusuz onlar da, Marksizan akademisyenlerle, Haluk Gerger'in deyişiyle "sokak çocukları" arasında belli bir "denge"yi korumayı gözettiler ve zaten, Ankara'daki Sempozyumun başlıca amaçlarından biri, Marksist-sosyalist eğilimli akademisyenlerle devrimci ve sol siyasal hareketler arasındaki etkileşimi geliştirmek ve köprü kurmaktı. Tabii bu, Sempozyumun başından sonundaki değerlendirme toplantısına kadar, komünist ve devrimcilerle akademisyenler ve troçkistler arasında bir gerilim yaşanmasını engellemedi.

Akademisyenler, "Neden hep biz suçlanıyoruz, biz de Marksizmi akedemide yaşatmak için bedeller ödüyoruz" diye yakınırken, Haluk Gerger'in yanıtı çok güçlüydü: "Evet ama, Marksizmi akedemi sınırları içine hapsetmekle de Marksizme ağır bir bedel ödetiyorsunuz!"

İhtilalci Komünistler de, bir dizi akedimisyenin çalışma ve ürünlerindeki çaba ve katkıları önemli görmekle birlikte, işçi sınıfı hareketinin ve komünist ve devrimci hareketlerin zayıfladığı dönemlerde, Batı Marksizmi örneğinde olduğu gibi, Türkiye'de de ipuçları görünen, deforme edilmiş ve yalnızca siyasal örgüt ve pratikten değil, bir bütün olarak politikadan kopartılmış, özünde ise şu veya bu düzeyde liberal, reformist, post vd. politikaya denk düşen bir akademik marksizm akımının ve kerameti kendinden menkul Marksizm "tefsircilerinin", "pirlerinin", "markaların", "acentaların" tehlikesine dikkat çektiler.

Burada sorun, Marksizm-Leninizmin teorik - siyasal - örgütsel - pratik olarak organik bütünlüğünün yaşamsallığını kavramak, bu halkaların herhangi birinin veya ikisinin kopartılarak "kendinden menkul/fetiş" haline getirilmesinin, Marksizmi dogmalaşmaya ve/veya sulandırılmaya-bulandırılmaya sonuna kadar açık hale getirmiş veya getirecek olmasıdır. Bu sınır çizgisini net çizmek gerekmekle birlikte, komünist ve devrimci hareketin de, yukarıda sıraladığımız kategoride olanlar bir yana bırakılırsa, tanınmış ve tanınmamış Marksist/sosyalist yönelimli akademisyenlerle pragmatist/tek yanlı (başı sıkışınca bir şeyler istemek için gitmek, panele, kurultaya çağırmakla sınırlı) ilişki kuruş tarzı açısından özeleştirel bir değerlendirmesi de gerekmektedir.

Sempozyum aralarında ve sonrasındaki tartışmalar ve değerlendirmelerde bir akademisyenin dile getirdiği gibi, "akedemisyenlerin de motivasyona, desteğe ihtiyacı var." En başta da, teorik-siyasal, devrimci sosyalist bir ufka ve devrimci sosyalist sınıf çalışmasında yol alınmasına ihtiyaçları var. Yoksa, bugün orta yaşlı ve genç, artan bir arayış içindeki sosyalizan akademisyen kuşaklarının da, her moda deforme akımın Türkiye'ye taşıyıcısı veya birkaç "markalaşmış pirin" tilmizlerine dönüşerek öğütülüp gitmesi, dahası akedeminin başlıbaşına bir tasfiyecilik uğrağına dönüşmesi kaçınılmaz olacaktır.

Tıpkı bir dönem Sartre ve Althusser'le olduğu gibi, tıpkı bugün bir dizi siyasetin benimseyiverdiği toplumsal hareket sendikacılığı ve olumsal ve iyice bulanıklaştırılmış sınıf, devlet vb. anlayışlarının, olmayan teorisinin, Poulantzas, E.P. Thompson, Fuat Ercan vb.'den derlenivermesi gibi! (Bu arada, Sempozyumda, post-yapısalcılıktan ve son moda belirsizlik felsefelerinden şu veya bu düzeyde etkilenen olumsal ve bulanık sınıf/devlet anlayışlarıyla, Tulin Öngen gibi sınır çekmeye çalışan akademisyenlerin olduğunu da belirtelim.) Doğru dürüst bir teorik-siyasal üretim ve açılım olmadan, akedemisyenlerle daha sıkı ilişkiye giren küçük burjuva siyasetlerin, bu tür moda akımlarının kürsüsü olmanın ötesine geçememesi gibi. Burada da sorun, komünist ve devrimci hareketin, kendini pratik sınıf savaşımında da hissetirecek biçimde, tıkanma ve arayış içindekilere, akacakları devrimci teorik-siyasal ve tabii ki, pratik kanal açılmasıdır; siyasal-toplumsal iktidar mücadelesi ile bağlantılı teorik-ideolojik-düşünsel iktidar mücadelesinin tali sayılmaması gereken bir yanıdır.

Ya sosyalist ideoloji ya burjuva ideolojisi

Sempozyum organizasyonuna dönük bir eleştirimiz, Lenin'in "Marksizmin en önemli ve kesin yönü", "Marksizmin ruhu" olarak tanımladığı diyalektik materyalizm ile ilgili tek bir sunumun dahi olmamasıydı. Gerçi, bir dizi temel konudaki sunumların içeriğine tanık olunca, olsa ne olurdu diye endişelenmek de mümkün, ancak, sorun diyalektiğin ayrı bir başlık olup olmamasından çok, bu konuya özel bir önem veren birkaç konuşmacı dışında, "Marksizmin ruhuna" olan genel uzaklıktı. (Çoğu iktisatçı akademisyenin ekonomi-politik ve eleştirisini, diyalektik ve tarihsel materyalizmden kopuk, kendinden menkul bir şey olarak yaparken, Korkut Boratav'ın, Kapital ile birlikte bunlara öncelikli vurgusu, dikkate değerdi!) Akademisyenlerin genellikle politika ve diyalektik materyalizme, devrimci ve sol hareketin temsilcilerinin ise genellikle kapitalizmin bilimsel eleştirisi ve diyalektik materyalizme uzaklığı tipikti.

Bunun kadar önemli bir diğer eleştirimiz, özellikle de ilk günkü oturumlardaki çok sayıda konuşmacının belirlenmesindeki bulanıklık ve ölçütsüzlüktür. Organizasyonun, konu başlıklarını belirlemek ya da birlikte belirlemek dışında, tabii ki sunumların içeriğini belirleme şansı ve hakkı yoktur. Fakat, Marksizm adına yapılan bu tür organizasyonlarda, en azından, ayan beyan Marksizm dışı ve anti-Marksist akımlarla sınır çekme sorumluluğu vardır. Yoksa, Marksizm-Leninizme saldırı ve tahrifatın en skandal biçimlerine bile, Marksizm adı altında kürsü olunur.

...Ya burjuva ideolojisi ya sosyalist ideoloji. Burada ikisinin ortası bir şey yoktur. (Çünkü, insanlık "üçüncü" bir ideoloji yaratmamıştır ve dahası sınıf karşıtlıklarıyla parçalanmış bir toplumda sınıflar üstü ya da sınıflar dışı bir ideoloji de olamaz.) Bu nedenle, sosyalist ideolojinin her küçümsenişi, ondan her uzaklaşma aynı zamanda burjuva ideolojisinin güçlendirilmesi demektir... [Çünkü:] ...Burjuva ideolojisi köken itibari ile sosyalist ideolojiden çok daha eskidir, daha çok yönlü gelişmiştir, ve sosyalist ideoloji ile karşılaştırılamayacak kadar çok yaygınlaşma olanaklarına sahiptir....(Lenin, Ne Yapmalı)

Bunlara bir de, "Marksizm adına" yaygınlaşma olanaklarını kolaylaştırmayı eklemeye hiç mi hiç gerek yoktur! "Solda" bunlardan zaten yeteri kadar vardır! Ancak, devrimci ve sol hareketler açısından dikkat çekilmesi ve ders çıkartılması gereken çok önemli bir noktayı da vurgulamalıyız: En genel anlamıyla solun şu veya bu geleneğinden gelen aydın, akedemisyen, sol ve devrimci siyaset temsilcilerinin önemli bölümünün sunumlarındaki çok sıkıntılı ve özgüvensiz havaya, savunma psikolojisine karşın, tam da skandal niteliğindeki feminizm, post-kolonyolizm, olumsalcı sınıf anlayışı sunumcularının, "yükselen değerler" gibisinden Marksizme saldırmadaki ve tahrif etmekteki rahatlığı ve kendine güveni! İşte bu yüzden, yalnızca diyalektik ve ekonomi politik değil, devrimci sosyalist iktidar bilinci, ve her mevzi savaşımını bu eksende, bu netlik ve özgüvenle vermek Marksizm-Leninizmin olmazsa olmazı olmalıdır. Yoksa, istendiği kadar Kapital'in, Komünist Manifesto'nun, Marksizm-Leninizmin Güncelliği sayılıp dökülsün, bunun yakıcılığını ve yaşamsallığını duyumsamadıkça, enerjisini ve esinini savaşılan her mevziden yaymadıkça, rüzgar başka yönden esmeye devam edecek, liberal tasfiyeciliğin yelkenlerini şişirmeye devam edecektir.

Marksizm-Leninizm ve sosyalizmin, sosyalist ideolojinin yakıcı güncelliği kadar, neyin Marksizm-Leninizm ve sosyalist ideoloji olduğunu, neyin olmadığını daha açık biçimde ortaya koyacak, ayrım çizgilerini netleştirmek gerekir. Diğer taraftan, bu tür Sempozyum ve benzeri etkinliklerin, yürütülen ideolojik-siyasal savaşım temelinde, Marksizm-Leninizm ve sosyalist ideolojiye ilgi ve merak uyandırma, temel ve özgül sorunlar hakkında daha etraflıca kafa yorma ve eksik yanlarımızı görme, devrimci ve sol hareketteki genel siyasal, ideolojik, felsefi, hatta "sosyo-psikolojik" eğilimleri görme gibi bir dizi yararı ile birlikte, "tartışma ve birlik platformuna" evrilmesi gibi hayallere de asla kapılmamak gerekir; bu tür beklenti ve eğilimler, en sınırsız biçimiyle tasfiyecilikten başka bir şey üretmez.

Sempozyumdaki sunumların kısa eleştirel değerlendirmelerine ayrıca yer vereceğiz.