GÜNCEL
Burası Ağustos ayı boyunca, çoğu Kürt illerinden gelen fındık işçilerinin kaldığı yerlerden biri.
Yoldan bir hayli uzak olmasına karşın buradaki sefaleti görmek mümkün.
Doğru düzgün beslenemeyen çocuklar. Hamile kadınlar… Genç kızlar… İhtiyarlar….
Fındık toplamaya gelmiş sefalet.
Civarda tuvalet olarak kullanılabilecek bir yapı görünmüyor; ha keza banyo. Branda ve bezlerden çevirme bir yerde bu ihtiyaçlar gideriliyordur.
Bine yakın kişinin konakladığı bu mekanda gündüz sıcaktan, gece nem ve soğuktan yaşamak epey zor. Hastalık kapmadan birkaç gün orada yatıp kalkmak başlı başına çaba gerektirir.
Ama yoksulluk, ölümcül hastalık tehditinden daha etkili. Kime sorsanız alacağınız cevap aynı: Yoksulluk!
Yoksulluğun yanından geçiyor ve ilerde bir köye yerleşiyoruz. Çadırlarımızı kuruyoruz.
İlk adımlar, heyecanlı, biraz telaşlı… Çoğumuz ilk defa yüzyüze geldiğimiz doğa koşullarında çalışacağız.
Doğa, aslında güzel. Her şey bize yepyeni görünüyor. Hava temiz. Hayvan sesleri… Yanıbaşımızdaki, dağdan gelen gür çeşmenin dinlendiren sesi… Şehrin makine gürültüsünden uzak olmanın farkına varıyor insan.
Akşam, gökyüzü, bulutlar, yıldızlar… İlk defa bu kadar çok yıldızı, bu kadar net görüyoruz. Ne de çok yıldız kayıyor böyle.
Yabani domuz avcılarının patlayan silahları sabaha kadar hiç susmuyor.
Doğa güzel olduğu kadar çetin de… Gece yarısı, sabaha doğru özellikle, soğuk kemiklere işlemeye başlıyor. Uyumak mümkün olmuyor.
Sabahın ilk ışıklarıyla, çiğ yağmuru altında uyanıyoruz. Çadırlar, tüm giysiler nemden ıslanmış.
İnanılmaz hızlı bir kahvaltı. İş başı yapacağız. Fındık toplayacağız.
Köylüler tereddütlü… Kulağımıza da ulaşıyor; kimisi “Bunlar diri, iyi çalışır” derken, kimisinde de “Bunlar tatile gelmiş gençler, doğru düzgün çalışmazlar” kanaati var. Köyde bu kanaat yagınlaşıp pekişirse işimiz zor, elimiz boş geri dönme riski bile var.
Oysa biz, zaman birimlerini paraya dönüştürmek zorundayız. Her geçen dakika ise kayıp hanemize yazılıyor. O yüzden bugün bizim deneme günümüz.
Bir kısım zamanımızı satacağız, bunun için bir “güven testi” yapıyor patron. Pazardan herhangi bir mal aldığınızda iyi çalışıp çalışmadığını denersiniz; onun gibi. Patron beğenirse çalışmaya devam edeceğiz. Çok kötü bir duygu.
Fındık işçisi olmak zor, ama test ediliyorum duygusu işin en katlanılmaz tarafı. Çekip gitmemek için kendimi zor tutuyorum. İlk gün, yoğun ve ağır çalışma temposu değil, ama içimizi yakan bu berbat duygunun ağırlığı ve stresiyle yoruluyoruz.
Bize ait olmayan o satılık zaman biriminde, sürekli, ilerisi için yaratmakta olduğumuz olanakları düşünerek kendimi ikna etmeye çalışıyorum. Bir yandan da, kesinlikle bizi aşağılama, küçük görme gibi bir amacı olmadığı halde, bu adama bu testinden dolayı kızıyorum.
Bu arada, öğle saatlerine doğru “para-zaman, para-zaman” diye sayıklayarak fındık topladığımı farkettim…
Sabahtan beri durmaksızın konuşan patronumuz, fındık taban fiyatının belirlenmesini bekliyor. Geçen yıl gibi düşük verilirse korkusu bir yandan… Bir de tüccara daha ucuza verecek… Diğer yandan, köylü patronumuzun, birkaç gün geç toplanacak fındıklarının sıcaktan yanması, dolayısıyla cebine girecek paranın yanması demek. Yani diyorum, para-zaman para-zaman…
Kapitalist piyasa ilişkileri her şeyi, bütün insani ilişkileri para’lıyor. Ne yapsın kapitalist piyasaya bu kadar bağımlı bir küçük mülk sahibi. Eşeğini sağlam kazığa bağlayacak tabii.
Bu arada, sabah saatlerinde, patronumuzun konuşmaktan yorulup susacağını umuyordum; akşama doğru bu umudumu tümden yitirdim. Hangi konu açılırsa açılsın, başka konulara geçiş yapmada müthiş usta; hayret içinde bırakıyor doğrusu.
On saatlik bir çalışmadan sonra, akşam çadırlarımıza dönüyoruz.
Burada fındıktan koptuk mu? Bilakis tam bir fındık istilasına uğradık; fındık muhabbetimizin sonu bir türlü gelmedi. Fındık çeşitleri, fındık piyasası, sarı fındık, dağ fındığı, turul, fındık yağı, fındık ezmesi, fındıklı gıdalar, fındık ihracatı, fındık tarlaları, fındık işçileri, fındık sahipleri…
Yaprağının altına saklanan "karanlık" fındıkları ortaya çıkartmanın yolları. Ağacının bu kadar esnek olmasına hayran kalanımız; çuvaldaki satış fiyatı ile marketteki fiyat arasındaki uçuruma (beş kat fark) takılıp kalanımız… Hasılı çerez deyip geçtiğimiz fındık hayatımıza öyle bir girdi ki sormayın gitsin.
Bu ilk çalışma gününün sonunda, beklentiler, öneriler konuşuluyor.
“Biz, bireyciliğin özendirildiği Özal döneminin kuşağı olarak kolektif çalışmaya uzak bir kuşağız; bu yüzden buna karşı çıkmak için buraya geldim”.
“Ben başka bir yerde çalışarak da burada kazanacağım kadar para kazanabilirdim, fakat burada birlikte çalışmayı, birlikte üretmeyi tercih ettim, çünkü bu çalışmalardan başka şeyler de kazanacağımı düşünüyorum”.
“Buradan, eskisi gibi kalarak ayrılmayacağız”.
Hepimizde sadece para kazanarak buradan ayrılmamalıyız fikri ortak. Günlük hayat buna göre düzenlenmeliydi.
Sabahın köründe yüksünmeden uyanmak. Her şeyin çiğ altında ıslandığı açık havada hızla kahvaltı yapmak. Tarlada yemek üzere öğle azığı hazırlamak. Suyu, fındık kovalarını, şapkaları unutmamak.
Önceki hayatımızda (tabii ki “önceki hayat”) sabahın o saatinde uyanmak “olağanüstü bir durum” vesilesiyle ve genellikle de epey zorlanarak; burada ise normal bir durum. Birkaç saatlik uykuya rağmen, zorlanmadan uyanıyoruz.
Günlük yaşam ve çalışma disiplinimiz, neşemiz, azmimiz, bizi ilk gün test eden patronumuzu da daha sonra şaşırtıyor: “Bu güneşin altında daha fazla dayanamayacağınızı düşünmüştüm”.
Bazen de bizdeki “tuhaflığı” anlamaya çalışıyordu: “Futbol takımı gibisiniz, nerden buldunuz birbirinizi”. Evet iyi bir futbol takımı gibiydik. Dalı çeken, fındığı koparan elleri birbirinden ayırdetmek zordu.
Yorulanın yerini çaktırmadan dolduran yoldaşlık duygusu, nerde ihtiyaç varsa orada olan içtenlik, özveri… Biz bu muyuz? Evet ve daha fazlası…
İnsanda, Ağva’nın soluk sabah güneşinin ilk ışıklarıyla birlikte, burada yeni bir şeyler doğuyor duygusu uyandıran genç kadın yoldaşlar; onların inisiyatif ve sorumluluk duygusu; kendinden başlayarak, yaşamı hep bir adım daha ilerden örgütleme çabası. Fındık işçiliğinin de devrim işçiliğinin de “en birinci”leri hep onlar oldu. (“En birinci” biz fındık işçilerinin yerel dilinde eşitler arasında "en eşit" anlamına gelen bir sözcük.)
İnsanlığın orta malı, zaman… Yine gündemimizde. Fındık işçiliğinde ilk gündemimiz zaman bilinci-zamanın örgütlenmesi.
Dışımızdaki zamanın saatler, günler, aylar gibi ölçüleri nasıl güneş sistemine göre ayarlanmış ve günümüz dünyasında para-zamanlaşıyorsa bizim zamanımızın da belirli hedefler çevresinde dönen bir sistematiğe oturması gerekiyor.
Sohbetimiz oldukça verimli geçiyor. Kimi ölçüler ve sınırlar koyuyoruz. Gönüllülük umut verici. Gece almış başını gidiyor, herkes, “ışık daha fazla ışık” diyor; konuşmaya devam ediyor. Geç saatlere kadar sürüyor.
Köyün üstü aydınlandığında çevremizi saran sisin ortasına uyanıyoruz. Hafifçe esen rüzgar doğanın bütün kokularını alıp getiriyor çadırların üstüne. Güneşin ilk ışıklarıyla sis dağılıveriyor. Bu manzarayı seyretmek için uykudan fedakarlık yapılır.
Biraz sonra traktörler, içinde kadın ve çocuk işçilerle dolu başka araçlar önümüzden geçiyor, fındık tarlalarına doğru. Çoğu yaşlı ikişerli, üçerli köylüler çeşmeden sularını alıp tarlalara gidiyor. Aklıma romanlardaki Çukurova geliyor; Orhan Kemal, Yaşar Kemal… Irazca’lar burada da varmış…
Waheey waheey!… Bu da yerel dilimizde “buradayız birlikteyiz” duygusunu ifade eden bir nara. İstanbul’da birlikte çalıştığımız Kürt işçilerden aldık.
İlk bir iki günümüzden sonra fındık tarlalarında sürekli “Waheey, waheey!..” nidası yükseldi. Olabildiğince yüksek sesle haykırılır; birinci kuralı bu. İkincisi sessizliğin çöktüğü, fındık dallarına ya da içimize gömüldüğümüz bir anda haykırılır: “Waheey, waheey!..” Mutlaka iki defa. Uyanıverirsin, yoldaşları, kimin, nerede, ne yaptığını, düşünürsün. Susadığını farkedersin. Üçüncü kural, cevap vermek. İlk naradan sonra, tarlanın orasına burasına dağılmış diğer yoldaşlar aynı karşılığı verir: "Waheey waheey". Ekipten birinin cevap vermesi de yetiyor. Evet, çalışma ekiplerimiz vardı; yerel dilimizde adları da: "Dala basmazlar", "yoğurt yemezler", "kaz güdenler", "ayran gevenler"...
Fındık taralalarına, bir süre sonra çevrede çalışan diğer işçilerin de çağrımıza katılmasıyla “waheey, waheey” sesi yayıldı.
Fındık işçiliğimiz boyunca köylülerle de kaynaşmaya başladık. En zor ve bize en uzak olduğunu sandığımız bu insanlarla rahatça ilişki kurabildik; işin sırrı, sindirilmiş bazı değer ve alışkanlıkların köylüye güven verici olmasından başkası değil.
Bizi unutmayacaklardır; (hiç değilse waheey sesini). Biz de öyle.
Fındık işçiliğimiz bitti. Hiçbirimiz eskisi gibi kalmadı.
Pazar, 24 Ağustos 2008 (18 yıl 2 ay önce)
Fındık işçiliğine yol alıyoruz.
Ağva’nın güneyine doğru gittiğinizde, birkaç kilometre sonra başlayan köylerden birinin yakınına rengarenk çadırların, brandalardan derme çatma barınakların kurulduğunu görürsünüz.
Ölümüne işçilik
Burası Ağustos ayı boyunca, çoğu Kürt illerinden gelen fındık işçilerinin kaldığı yerlerden biri.
Yoldan bir hayli uzak olmasına karşın buradaki sefaleti görmek mümkün.
Doğru düzgün beslenemeyen çocuklar. Hamile kadınlar… Genç kızlar… İhtiyarlar….
Fındık toplamaya gelmiş sefalet.
Civarda tuvalet olarak kullanılabilecek bir yapı görünmüyor; ha keza banyo. Branda ve bezlerden çevirme bir yerde bu ihtiyaçlar gideriliyordur.
Bine yakın kişinin konakladığı bu mekanda gündüz sıcaktan, gece nem ve soğuktan yaşamak epey zor. Hastalık kapmadan birkaç gün orada yatıp kalkmak başlı başına çaba gerektirir.
Ama yoksulluk, ölümcül hastalık tehditinden daha etkili. Kime sorsanız alacağınız cevap aynı: Yoksulluk!
İlk adımlar...
Yoksulluğun yanından geçiyor ve ilerde bir köye yerleşiyoruz. Çadırlarımızı kuruyoruz.
İlk adımlar, heyecanlı, biraz telaşlı… Çoğumuz ilk defa yüzyüze geldiğimiz doğa koşullarında çalışacağız.
Doğa, aslında güzel. Her şey bize yepyeni görünüyor. Hava temiz. Hayvan sesleri… Yanıbaşımızdaki, dağdan gelen gür çeşmenin dinlendiren sesi… Şehrin makine gürültüsünden uzak olmanın farkına varıyor insan.
Akşam, gökyüzü, bulutlar, yıldızlar… İlk defa bu kadar çok yıldızı, bu kadar net görüyoruz. Ne de çok yıldız kayıyor böyle.
Yabani domuz avcılarının patlayan silahları sabaha kadar hiç susmuyor.
Doğa güzel olduğu kadar çetin de… Gece yarısı, sabaha doğru özellikle, soğuk kemiklere işlemeye başlıyor. Uyumak mümkün olmuyor.
Sabahın ilk ışıklarıyla, çiğ yağmuru altında uyanıyoruz. Çadırlar, tüm giysiler nemden ıslanmış.
Güven testi; içimizi yakan kötü bir duygu
İnanılmaz hızlı bir kahvaltı. İş başı yapacağız. Fındık toplayacağız.
Köylüler tereddütlü… Kulağımıza da ulaşıyor; kimisi “Bunlar diri, iyi çalışır” derken, kimisinde de “Bunlar tatile gelmiş gençler, doğru düzgün çalışmazlar” kanaati var. Köyde bu kanaat yagınlaşıp pekişirse işimiz zor, elimiz boş geri dönme riski bile var.
Oysa biz, zaman birimlerini paraya dönüştürmek zorundayız. Her geçen dakika ise kayıp hanemize yazılıyor. O yüzden bugün bizim deneme günümüz.
Bir kısım zamanımızı satacağız, bunun için bir “güven testi” yapıyor patron. Pazardan herhangi bir mal aldığınızda iyi çalışıp çalışmadığını denersiniz; onun gibi. Patron beğenirse çalışmaya devam edeceğiz. Çok kötü bir duygu.
Fındık işçisi olmak zor, ama test ediliyorum duygusu işin en katlanılmaz tarafı. Çekip gitmemek için kendimi zor tutuyorum. İlk gün, yoğun ve ağır çalışma temposu değil, ama içimizi yakan bu berbat duygunun ağırlığı ve stresiyle yoruluyoruz.
Bize ait olmayan o satılık zaman biriminde, sürekli, ilerisi için yaratmakta olduğumuz olanakları düşünerek kendimi ikna etmeye çalışıyorum. Bir yandan da, kesinlikle bizi aşağılama, küçük görme gibi bir amacı olmadığı halde, bu adama bu testinden dolayı kızıyorum.
Para-zaman denklemi
Bu arada, öğle saatlerine doğru “para-zaman, para-zaman” diye sayıklayarak fındık topladığımı farkettim…
Sabahtan beri durmaksızın konuşan patronumuz, fındık taban fiyatının belirlenmesini bekliyor. Geçen yıl gibi düşük verilirse korkusu bir yandan… Bir de tüccara daha ucuza verecek… Diğer yandan, köylü patronumuzun, birkaç gün geç toplanacak fındıklarının sıcaktan yanması, dolayısıyla cebine girecek paranın yanması demek. Yani diyorum, para-zaman para-zaman…
Kapitalist piyasa ilişkileri her şeyi, bütün insani ilişkileri para’lıyor. Ne yapsın kapitalist piyasaya bu kadar bağımlı bir küçük mülk sahibi. Eşeğini sağlam kazığa bağlayacak tabii.
Bu arada, sabah saatlerinde, patronumuzun konuşmaktan yorulup susacağını umuyordum; akşama doğru bu umudumu tümden yitirdim. Hangi konu açılırsa açılsın, başka konulara geçiş yapmada müthiş usta; hayret içinde bırakıyor doğrusu.
Çerez deyip geçemezsin
On saatlik bir çalışmadan sonra, akşam çadırlarımıza dönüyoruz.
Burada fındıktan koptuk mu? Bilakis tam bir fındık istilasına uğradık; fındık muhabbetimizin sonu bir türlü gelmedi. Fındık çeşitleri, fındık piyasası, sarı fındık, dağ fındığı, turul, fındık yağı, fındık ezmesi, fındıklı gıdalar, fındık ihracatı, fındık tarlaları, fındık işçileri, fındık sahipleri…
Yaprağının altına saklanan "karanlık" fındıkları ortaya çıkartmanın yolları. Ağacının bu kadar esnek olmasına hayran kalanımız; çuvaldaki satış fiyatı ile marketteki fiyat arasındaki uçuruma (beş kat fark) takılıp kalanımız… Hasılı çerez deyip geçtiğimiz fındık hayatımıza öyle bir girdi ki sormayın gitsin.
Eskisi gibi kalmayacağız
Bu ilk çalışma gününün sonunda, beklentiler, öneriler konuşuluyor.
“Biz, bireyciliğin özendirildiği Özal döneminin kuşağı olarak kolektif çalışmaya uzak bir kuşağız; bu yüzden buna karşı çıkmak için buraya geldim”.
“Ben başka bir yerde çalışarak da burada kazanacağım kadar para kazanabilirdim, fakat burada birlikte çalışmayı, birlikte üretmeyi tercih ettim, çünkü bu çalışmalardan başka şeyler de kazanacağımı düşünüyorum”.
“Buradan, eskisi gibi kalarak ayrılmayacağız”.
Hepimizde sadece para kazanarak buradan ayrılmamalıyız fikri ortak. Günlük hayat buna göre düzenlenmeliydi.
Günlük hayat…
Sabahın köründe yüksünmeden uyanmak. Her şeyin çiğ altında ıslandığı açık havada hızla kahvaltı yapmak. Tarlada yemek üzere öğle azığı hazırlamak. Suyu, fındık kovalarını, şapkaları unutmamak.
Önceki hayatımızda (tabii ki “önceki hayat”) sabahın o saatinde uyanmak “olağanüstü bir durum” vesilesiyle ve genellikle de epey zorlanarak; burada ise normal bir durum. Birkaç saatlik uykuya rağmen, zorlanmadan uyanıyoruz.
Günlük yaşam ve çalışma disiplinimiz, neşemiz, azmimiz, bizi ilk gün test eden patronumuzu da daha sonra şaşırtıyor: “Bu güneşin altında daha fazla dayanamayacağınızı düşünmüştüm”.
Bazen de bizdeki “tuhaflığı” anlamaya çalışıyordu: “Futbol takımı gibisiniz, nerden buldunuz birbirinizi”. Evet iyi bir futbol takımı gibiydik. Dalı çeken, fındığı koparan elleri birbirinden ayırdetmek zordu.
"En birinciler"
Yorulanın yerini çaktırmadan dolduran yoldaşlık duygusu, nerde ihtiyaç varsa orada olan içtenlik, özveri… Biz bu muyuz? Evet ve daha fazlası…
İnsanda, Ağva’nın soluk sabah güneşinin ilk ışıklarıyla birlikte, burada yeni bir şeyler doğuyor duygusu uyandıran genç kadın yoldaşlar; onların inisiyatif ve sorumluluk duygusu; kendinden başlayarak, yaşamı hep bir adım daha ilerden örgütleme çabası. Fındık işçiliğinin de devrim işçiliğinin de “en birinci”leri hep onlar oldu. (“En birinci” biz fındık işçilerinin yerel dilinde eşitler arasında "en eşit" anlamına gelen bir sözcük.)
Ortak amaçlara kurulmuş zaman
İnsanlığın orta malı, zaman… Yine gündemimizde. Fındık işçiliğinde ilk gündemimiz zaman bilinci-zamanın örgütlenmesi.
Dışımızdaki zamanın saatler, günler, aylar gibi ölçüleri nasıl güneş sistemine göre ayarlanmış ve günümüz dünyasında para-zamanlaşıyorsa bizim zamanımızın da belirli hedefler çevresinde dönen bir sistematiğe oturması gerekiyor.
Sohbetimiz oldukça verimli geçiyor. Kimi ölçüler ve sınırlar koyuyoruz. Gönüllülük umut verici. Gece almış başını gidiyor, herkes, “ışık daha fazla ışık” diyor; konuşmaya devam ediyor. Geç saatlere kadar sürüyor.
Sisli şafaklar
Köyün üstü aydınlandığında çevremizi saran sisin ortasına uyanıyoruz. Hafifçe esen rüzgar doğanın bütün kokularını alıp getiriyor çadırların üstüne. Güneşin ilk ışıklarıyla sis dağılıveriyor. Bu manzarayı seyretmek için uykudan fedakarlık yapılır.
Biraz sonra traktörler, içinde kadın ve çocuk işçilerle dolu başka araçlar önümüzden geçiyor, fındık tarlalarına doğru. Çoğu yaşlı ikişerli, üçerli köylüler çeşmeden sularını alıp tarlalara gidiyor. Aklıma romanlardaki Çukurova geliyor; Orhan Kemal, Yaşar Kemal… Irazca’lar burada da varmış…
Fındık tarlalarından yükselen ses
Waheey waheey!… Bu da yerel dilimizde “buradayız birlikteyiz” duygusunu ifade eden bir nara. İstanbul’da birlikte çalıştığımız Kürt işçilerden aldık.
İlk bir iki günümüzden sonra fındık tarlalarında sürekli “Waheey, waheey!..” nidası yükseldi. Olabildiğince yüksek sesle haykırılır; birinci kuralı bu. İkincisi sessizliğin çöktüğü, fındık dallarına ya da içimize gömüldüğümüz bir anda haykırılır: “Waheey, waheey!..” Mutlaka iki defa. Uyanıverirsin, yoldaşları, kimin, nerede, ne yaptığını, düşünürsün. Susadığını farkedersin. Üçüncü kural, cevap vermek. İlk naradan sonra, tarlanın orasına burasına dağılmış diğer yoldaşlar aynı karşılığı verir: "Waheey waheey". Ekipten birinin cevap vermesi de yetiyor. Evet, çalışma ekiplerimiz vardı; yerel dilimizde adları da: "Dala basmazlar", "yoğurt yemezler", "kaz güdenler", "ayran gevenler"...
Fındık taralalarına, bir süre sonra çevrede çalışan diğer işçilerin de çağrımıza katılmasıyla “waheey, waheey” sesi yayıldı.
Fındık işçiliğimiz boyunca köylülerle de kaynaşmaya başladık. En zor ve bize en uzak olduğunu sandığımız bu insanlarla rahatça ilişki kurabildik; işin sırrı, sindirilmiş bazı değer ve alışkanlıkların köylüye güven verici olmasından başkası değil.
Bizi unutmayacaklardır; (hiç değilse waheey sesini). Biz de öyle.
Fındık işçiliğimiz bitti. Hiçbirimiz eskisi gibi kalmadı.