GÜNCEL
"Finansal kriz: Küresel kumarhaneyi alaşağı edelim." Avrupa Sosyal Formu, Mölmö, Eylül 2008John Gray (*)
Bakışımız pazarın erimesine çevrili ama yaşadığımız bu büyük değişiklik bir finansal krizden daha fazlası, çok daha ötesi. Burada tarihsel jeopolitik bir kayma yaşanıyor, öyle ki dünyanın güç dengesi geri döndürülemeyecek şekilde değişiyor. ABD’nin İkinci Dünya Savaşı'ndan beri süren küresel liderlik çağı sona eriyor.
Venezüella Devlet Başkanı Hugo Chavez’in süper güçle alay etmesinin cezasız kalmasından da görebileceğiniz gibi, ABD, arka bahçesindeki hakimiyeti kaybetmiştir. Şu anda Amerika’nın konumundaki bu gerileme küresel düzlemde çok daha çarpıcıdır. Finansal sistemin kritik kısımlarının ulusallaştırılmasıyla, pazarın kontrolünü bütün olarak elinde tutan ülkeler haklı çıkarken ABD'nin serbest pazar öğretisi kendini yıktı. Etkileri Sovyetler Birliği'nin düşüşü kadar geniş çaplı olan bu değişimin sonunda, bütün bir devlet ve ekonomi modeli çöktü.
Soğuk Savaş'ın sonundan beri, birbiri ardısıra iktidara gelen ABD yönetimleri, diğer ülkelere finansın güvenilirliğinin gerekliliğini öğrettiler. Amerikan inancını zorla uygulatan Uluslararası Para Fonu'nun yardımlarına karşılık olarak Endonezya, Tayland, Arjantin ve birçok Afrika ülkesi, harcamalarda şiddetli kesintilere ve derin durgunluklara dayanmak zorunda kaldılar. Özellikle Çin, banka sisteminin zayıflığı konusunda ciddi şekilde korkutulmuştu. Ama Çin’in başarısının temelinde, Batının önerilerini ısrarla dikkate almamak yatıyor ve bugünlerde iflas edenler Çin Bankaları değil. ABD Hazine Müsteşarı dizlerinin üzerindeyken Çinli taykonotun dünkü uzay yürüyüşü nasıl da sembolik bir anlam yüklü.
Başka ülkelere kendi iş yapma yöntemlerini empoze etmesine rağmen, ABD’nin kendisi için farklı, dünyanın kalan kısmı için farklı ekonomi politikası vardı. ABD mali tutumluluktan uzaklaşan ülkeleri cezalandırdığı yıllar boyunca, vergi kesintilerini ve aşırı kabarmış savaş harcamalarını finanse etmek için dev miktarlarda borçlanıyordu.
Kendini vuran imparator! Dünyanın efendisi için yolun sonu; tek kutup çöküyor...Şimdi, devletin finansmanının önemli ölçüde büyük yabancı sermayenin ülkeye akışına bağımlı olduğu şartlarda, ABD’nin ekonomik geleceğini biçimlendirecek olanlar Amerikan modeli kapitalizmi reddeden ülkelerden olacaktır.
Hazine Müsteşarı Hank Paulson ve ABD Merkez Bankası Başkanı Ben Bernarke’nin Amerikan finansal kurumlarına sonunda hangi kurtarma operasyonunu uygulayacağı konusu, bu kurtarmanın Amerikan’ın dünyadaki konumunun anlamını nasıl değiştireceğinden çok daha önemsizdir. Kongrede, "Açgözlü bankaların popülist rantları" şeklindeki yüksek sesli açıklamalar dikkatleri krizin asıl nedeninden başka yere çekmektedir. ABD'nin finansal pazarlarındaki bu dehşetli durum, bu aynı kanun yapıcıların yarattığı, ABD bankalarının her durum için serbest kuralının sonucudur. Bu kuralsızlaştırmanın tehlikeli basit ideolojisini kucaklayan ABD politik sınıfı bugünkü karmaşanın sorumluluğuna sahiptir.
Bu koşullar altında, devletin pazar felaketini tek önleme aracı, benzeri yaşanmamış bir genişlemedir. Fakat sonuçta, ABD yükselen güçlere çok daha fazla bağımlı olacaktır. Federal Hükümet daha geniş borçlanmaya yönelirken, kredi verenler haklı olarak bir daha geri ödenmeyeceği korkusuna kapılabilirler. Bu, borçların şişmesine ve enflasyonun kabarmasına itebilir ki bu durumda yabancı yatırımcılar büyük kayıplarla ayrılırlar. Bu durumda, büyük miktarlarda ABD fonları satın alan Çin, Körfez ülkeleri ve Rusya gibi ülkeler hala doların dünyadaki nakit rezervlerindeki rolünü sürdürmesini desteklemeye devam ederler mi? Yoksa bu ülkeler bunu ekonomik güç dengesini kendilerine doğru bükmek için bir fırsat olarak mı görürler? Her iki durumda da olayların kontrolu artık ABD'nin ellerinde değildir.
İmparatorlukların yazgıları çoğunlukla savaş ve borcun etkileşimi olarak yazılmıştır. Bu, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ekonomisi bozulan Britanya İmparatorluğu'nda da böyleydi, Sovyetler Birliği'nde de. Afganistan yenilgisi ve Reagan’ın teknik olarak zarara uğratan ama politik olarak son derece etkili Yıldız Savaşları programıyla yarışmanın getirdiği ekonomik yük, Sovyet çöküşünü başlatan ölümcül etmenlerdi. ABD de bundan farklı değil. Irak Savaşı ve kredi balonu ölümcül olarak ABD ekonomik üstünlüğünün altını oydu. ABD bir süre daha dünyanın en büyük ekonomisi olmaya devam edecek, ancak kriz sona erince enkaz halindeki ABD'nin finansal sisteminden geriye bozulmamış ne kalmışsa tümünü satın alacak yeni yükselen güçler olacaktır.
"is", "this", "really", "the", "end" - "bu gerçek son" / Finansta "Bırakınız yapsınlar" şeklindeki bu deneyim ellerinde patladı.Son haftalarda, ekonominin yakın gelecekteki kıyameti üzerine ateşli konuşmalar yapıldı. Ne var ki, bu kapitalizmin sonu demek değildi. Washington'daki bu ümitsiz çabalama sadece bir tür kapitalizmin -ABD'de son 20 yıldır varolan, kendine has ve son derece değişken olan- ölümüne işaret ediyor. Finansta "Bırakınız yapsınlar" şeklindeki bu deneyim ellerinde patladı. Çöküşün etkisi her yanda hissedilirken, bu fırtınaya en iyi dayanacak iklimler ABD stili kuralsızlaştırmaya direnenlerdir. Kendisini dev bir sigorta fonuna (hedge fund) dönüştürmüş, ama ekonomik darboğazdan kar etme becerisini bir nevi yitirmiş olan özellikle İngiltere kötü bir darbe yiyecektir.
Geçmiş Soğuk Savaş döneminin ironisi, komünizmin çöküşünü başka bir ütopik ideolojinin yükselmesinin takip etmesidir. ABD ve İngiltere'de ve bir ölçüde daha küçük diğer Batı ülkelerinde, piyasaya bağlılık felsefesi rehber haline geldi. ABD gücünün yaklaşan düşüşü kestirilebilir bir sonuçtur. Sovyet çöküşü gibi, geniş bir jeopolitik etki yaratacaktır. Güçten düşmüş bir ekonomi aşırı genişlemiş askeri yükümlülükleri daha fazla taşıyamaz. Tasarruf kaçınılmazdır ve kademeli ya da iyi planlanmış olması mümkün değildir.
İzleyicisi olduğumuz bu ölçekteki erimeler ağır çekim olaylar değildir. Hızlı ve karmaşıktırlar; yan etkileri de çabuk yayılır. Irak’ı gözönüne alın. Süregiden etnik temizliğe karşı çıkmayarak Sünnilere verilen rüşvetle sağlanan başarı dalgası ülkenin bir parçasında göreceli bir barış ortamı oluşturdu. ABD'nin savaş giderlerinin mevcut düzeyi daha fazla kabul edilmezse, bu daha ne kadar sürecek?
ABD'nin Irak’tan geri çekilişi İran’ı bölgede muzaffer kılacaktır. Suudi Arabistan nasıl karşılık verecek? İran’ın nükleer silahlar edinmesini önlemeye yönelik bir askeri müdahale ihtimali daha mı az daha mı çoktur? Çin’in yöneticileri yayılan krize karşı şu ana dek sessiz kaldılar. ABD'nin zayıflığı onlara Çin’in gücünü göstermesi için cesaret mi verecek yoksa Çin'in temkinli politikası "barışçıl büyüme"ye devam mı edecek? Halihazırda, bu soruların hiçbiri güven verici bir tarzda yanıtlanamaz. Açıkça ortada olan, gücün ABD’den ivmelenen oranda sızmasıdır. Gürcistan jeopolitik haritanın yeniden çizilmesinde Amerika'nın acizliğini Rusya'ya gösterdi.
Gürcistan jeopolitik haritanın yeniden çizilmesinde Amerika'nın acizliğini Rusya'ya gösterdi.
Amerika’nın dışındaki insanların çoğu bunun ABD'nin konumunda onyıllar, nesiller boyu sürecek bir değişikliğe yol açacağını düşündüler. Onlar, bunun Amerika’nın üstünlük derecesini gösteren konumunun değişimi olduğunu, kademeli olarak on yıllar ve nesiller boyunca yer değiştirdiğini hayal ettiler. Bugün bu, gerçekçi olmayan bir öngörü olarak görünüyor.
ABD'nin politik liderleri tarihin en büyük karmaşasını yaratmış olmalarına rağmen karşı karşıya oldukları tehlikenin farkındaymış gibi görünmüyorlar. Batağa saplanmış kindar medeniyet savaşları ve birbirleriyle atışmaları arasında, ABD'nin küresel liderliğinin göçüp gitmek üzere olduğundan habersiz görünüyorlar. Yeni bir dünya doğuyor fark edilmeden. İşte bu yeni dünyada ABD artık sadece, biçimlendiremediği belirsiz bir geleceğe sahip birkaç güçten biri olacak.
(*) Ünlü İngiliz siyaset bilimci John Gray'in 28 Eylül 2008 tarihli ve "A shattering moment in America's fall from power" başlıklı makalesi, Milliyet yazarlarından Kadri Gürsel'in deyimiyle, "dünyada 'entelektüel bir tsunami' yarattı". Gray'in 1970'lerde "serbest piyasacılığın modern ve başarılı bir toplum yaratmanın temeli" olduğunu iddia eden Thatcherizm'in "entelektüel babaları" içinde yer alması, makaleyi daha da ilginç kılıyor.
Cumartesi, 11 Ekim 2008 (18 yıl 1 ay önce)
"Finansal kriz: Küresel kumarhaneyi alaşağı edelim." Avrupa Sosyal Formu, Mölmö, Eylül 2008
Bakışımız pazarın erimesine çevrili ama yaşadığımız bu büyük değişiklik bir finansal krizden daha fazlası, çok daha ötesi. Burada tarihsel jeopolitik bir kayma yaşanıyor, öyle ki dünyanın güç dengesi geri döndürülemeyecek şekilde değişiyor. ABD’nin İkinci Dünya Savaşı'ndan beri süren küresel liderlik çağı sona eriyor.
Venezüella Devlet Başkanı Hugo Chavez’in süper güçle alay etmesinin cezasız kalmasından da görebileceğiniz gibi, ABD, arka bahçesindeki hakimiyeti kaybetmiştir. Şu anda Amerika’nın konumundaki bu gerileme küresel düzlemde çok daha çarpıcıdır. Finansal sistemin kritik kısımlarının ulusallaştırılmasıyla, pazarın kontrolünü bütün olarak elinde tutan ülkeler haklı çıkarken ABD'nin serbest pazar öğretisi kendini yıktı. Etkileri Sovyetler Birliği'nin düşüşü kadar geniş çaplı olan bu değişimin sonunda, bütün bir devlet ve ekonomi modeli çöktü.
Soğuk Savaş'ın sonundan beri, birbiri ardısıra iktidara gelen ABD yönetimleri, diğer ülkelere finansın güvenilirliğinin gerekliliğini öğrettiler. Amerikan inancını zorla uygulatan Uluslararası Para Fonu'nun yardımlarına karşılık olarak Endonezya, Tayland, Arjantin ve birçok Afrika ülkesi, harcamalarda şiddetli kesintilere ve derin durgunluklara dayanmak zorunda kaldılar. Özellikle Çin, banka sisteminin zayıflığı konusunda ciddi şekilde korkutulmuştu. Ama Çin’in başarısının temelinde, Batının önerilerini ısrarla dikkate almamak yatıyor ve bugünlerde iflas edenler Çin Bankaları değil. ABD Hazine Müsteşarı dizlerinin üzerindeyken Çinli taykonotun dünkü uzay yürüyüşü nasıl da sembolik bir anlam yüklü.
Başka ülkelere kendi iş yapma yöntemlerini empoze etmesine rağmen, ABD’nin kendisi için farklı, dünyanın kalan kısmı için farklı ekonomi politikası vardı. ABD mali tutumluluktan uzaklaşan ülkeleri cezalandırdığı yıllar boyunca, vergi kesintilerini ve aşırı kabarmış savaş harcamalarını finanse etmek için dev miktarlarda borçlanıyordu.
Kendini vuran imparator! Dünyanın efendisi için yolun sonu; tek kutup çöküyor...
Hazine Müsteşarı Hank Paulson ve ABD Merkez Bankası Başkanı Ben Bernarke’nin Amerikan finansal kurumlarına sonunda hangi kurtarma operasyonunu uygulayacağı konusu, bu kurtarmanın Amerikan’ın dünyadaki konumunun anlamını nasıl değiştireceğinden çok daha önemsizdir. Kongrede, "Açgözlü bankaların popülist rantları" şeklindeki yüksek sesli açıklamalar dikkatleri krizin asıl nedeninden başka yere çekmektedir. ABD'nin finansal pazarlarındaki bu dehşetli durum, bu aynı kanun yapıcıların yarattığı, ABD bankalarının her durum için serbest kuralının sonucudur. Bu kuralsızlaştırmanın tehlikeli basit ideolojisini kucaklayan ABD politik sınıfı bugünkü karmaşanın sorumluluğuna sahiptir.
Bu koşullar altında, devletin pazar felaketini tek önleme aracı, benzeri yaşanmamış bir genişlemedir. Fakat sonuçta, ABD yükselen güçlere çok daha fazla bağımlı olacaktır. Federal Hükümet daha geniş borçlanmaya yönelirken, kredi verenler haklı olarak bir daha geri ödenmeyeceği korkusuna kapılabilirler. Bu, borçların şişmesine ve enflasyonun kabarmasına itebilir ki bu durumda yabancı yatırımcılar büyük kayıplarla ayrılırlar. Bu durumda, büyük miktarlarda ABD fonları satın alan Çin, Körfez ülkeleri ve Rusya gibi ülkeler hala doların dünyadaki nakit rezervlerindeki rolünü sürdürmesini desteklemeye devam ederler mi? Yoksa bu ülkeler bunu ekonomik güç dengesini kendilerine doğru bükmek için bir fırsat olarak mı görürler? Her iki durumda da olayların kontrolu artık ABD'nin ellerinde değildir.
İmparatorlukların yazgıları çoğunlukla savaş ve borcun etkileşimi olarak yazılmıştır. Bu, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ekonomisi bozulan Britanya İmparatorluğu'nda da böyleydi, Sovyetler Birliği'nde de. Afganistan yenilgisi ve Reagan’ın teknik olarak zarara uğratan ama politik olarak son derece etkili Yıldız Savaşları programıyla yarışmanın getirdiği ekonomik yük, Sovyet çöküşünü başlatan ölümcül etmenlerdi. ABD de bundan farklı değil. Irak Savaşı ve kredi balonu ölümcül olarak ABD ekonomik üstünlüğünün altını oydu. ABD bir süre daha dünyanın en büyük ekonomisi olmaya devam edecek, ancak kriz sona erince enkaz halindeki ABD'nin finansal sisteminden geriye bozulmamış ne kalmışsa tümünü satın alacak yeni yükselen güçler olacaktır.
"is", "this", "really", "the", "end" - "bu gerçek son" / Finansta "Bırakınız yapsınlar" şeklindeki bu deneyim ellerinde patladı.
Geçmiş Soğuk Savaş döneminin ironisi, komünizmin çöküşünü başka bir ütopik ideolojinin yükselmesinin takip etmesidir. ABD ve İngiltere'de ve bir ölçüde daha küçük diğer Batı ülkelerinde, piyasaya bağlılık felsefesi rehber haline geldi. ABD gücünün yaklaşan düşüşü kestirilebilir bir sonuçtur. Sovyet çöküşü gibi, geniş bir jeopolitik etki yaratacaktır. Güçten düşmüş bir ekonomi aşırı genişlemiş askeri yükümlülükleri daha fazla taşıyamaz. Tasarruf kaçınılmazdır ve kademeli ya da iyi planlanmış olması mümkün değildir.
İzleyicisi olduğumuz bu ölçekteki erimeler ağır çekim olaylar değildir. Hızlı ve karmaşıktırlar; yan etkileri de çabuk yayılır. Irak’ı gözönüne alın. Süregiden etnik temizliğe karşı çıkmayarak Sünnilere verilen rüşvetle sağlanan başarı dalgası ülkenin bir parçasında göreceli bir barış ortamı oluşturdu. ABD'nin savaş giderlerinin mevcut düzeyi daha fazla kabul edilmezse, bu daha ne kadar sürecek?
ABD'nin Irak’tan geri çekilişi İran’ı bölgede muzaffer kılacaktır. Suudi Arabistan nasıl karşılık verecek? İran’ın nükleer silahlar edinmesini önlemeye yönelik bir askeri müdahale ihtimali daha mı az daha mı çoktur? Çin’in yöneticileri yayılan krize karşı şu ana dek sessiz kaldılar. ABD'nin zayıflığı onlara Çin’in gücünü göstermesi için cesaret mi verecek yoksa Çin'in temkinli politikası "barışçıl büyüme"ye devam mı edecek? Halihazırda, bu soruların hiçbiri güven verici bir tarzda yanıtlanamaz. Açıkça ortada olan, gücün ABD’den ivmelenen oranda sızmasıdır. Gürcistan jeopolitik haritanın yeniden çizilmesinde Amerika'nın acizliğini Rusya'ya gösterdi.
Gürcistan jeopolitik haritanın yeniden çizilmesinde Amerika'nın acizliğini Rusya'ya gösterdi.
Amerika’nın dışındaki insanların çoğu bunun ABD'nin konumunda onyıllar, nesiller boyu sürecek bir değişikliğe yol açacağını düşündüler. Onlar, bunun Amerika’nın üstünlük derecesini gösteren konumunun değişimi olduğunu, kademeli olarak on yıllar ve nesiller boyunca yer değiştirdiğini hayal ettiler. Bugün bu, gerçekçi olmayan bir öngörü olarak görünüyor.
ABD'nin politik liderleri tarihin en büyük karmaşasını yaratmış olmalarına rağmen karşı karşıya oldukları tehlikenin farkındaymış gibi görünmüyorlar. Batağa saplanmış kindar medeniyet savaşları ve birbirleriyle atışmaları arasında, ABD'nin küresel liderliğinin göçüp gitmek üzere olduğundan habersiz görünüyorlar. Yeni bir dünya doğuyor fark edilmeden. İşte bu yeni dünyada ABD artık sadece, biçimlendiremediği belirsiz bir geleceğe sahip birkaç güçten biri olacak.
(*) Ünlü İngiliz siyaset bilimci John Gray'in 28 Eylül 2008 tarihli ve "A shattering moment in America's fall from power" başlıklı makalesi, Milliyet yazarlarından Kadri Gürsel'in deyimiyle, "dünyada 'entelektüel bir tsunami' yarattı". Gray'in 1970'lerde "serbest piyasacılığın modern ve başarılı bir toplum yaratmanın temeli" olduğunu iddia eden Thatcherizm'in "entelektüel babaları" içinde yer alması, makaleyi daha da ilginç kılıyor.