GÜNCEL
Eğer insanın duyguları, tutkuları vb. sadece [dar] (*) anlamda antropolojik (insanbilimsel) belirlemeler değil, ama gerçekten özsel (doğal) varlıkbilimsel olumlamalar iseler — ve eğer ancak kendi nesnelerinin onlar için duyulur olması olgusu ile kendilerini gerçekten olumluyorlarsa, açıktır ki:
1) Asla tek bir olumlama biçimine sahip değildirler, bunun yerine olumlamalarının özgül biçimi varoluşlarının, yaşamlarının özgül karakterini oluşturur. Nesnenin onlar için varolma biçimi, doyumlarının karakteristik biçimidir.
2) Duyumsal olumlamanın nesnenin kendi bağımsız biçiminin doğrudan bozulması yoluyla (yeme, içme, nesnenin biçimlendirilmesi vb.nde olduğu gibi) olması, nesnenin olumlanmasıdır.
3) İnsan -ve dolayısıyla duyguları vb.- insani olduğu ölçüde, nesnenin bir diğer kişi tarafından olumlanması, kişinin kendi doyumu gibidir.
4) Sadece gelişkin sanayi yoluyla -başka bir deyişle özel mülkiyet aracılığıyla-, insan tutkusunun varlıkbilimsel özü bütünlüğü ve insanlığı içerisinde varolur; bu yüzden bizatihi insanın bilimi, insanın kendi pratik etkinliğinin ürünüdür.
5) Özel mülkiyetin anlamı, -yabancılaştırma dışında-, hem keyif hem de etkinlik nesneleri olarak, insan için temel nesnelerin varlığıdır.
Herşeyi satın almaya malik olduğu, tüm nesneleri kendisine mal etme özelliğine sahip olduğu için para, bu yüzden en yüksek sahiplenme nesnesidir. Mülk özelliğinin evrenselliği, varlığının kudretidir. Bu yüzden sonsuz kudretli olarak görünür. … Para insanın gereksinimi ile nesne, yaşamı ile yaşam araçları arasındaki tedarikçidir. Ancak benim yaşamım için bana aracılık yapan, aynı zamanda başka insanların benim için varoluşuna da aracı olur. Benim için o diğer insandır.
Kasa kazanır...Hay kör şeytan! Ellerin de ayakların da
Kafan da kıçın da senin tamam!
Ama tazeden mideye indirdiğim şeyler
Bu yüzden daha mı az benim, söyle.
Altı aygırın ödediğimde parasını,
Onların gücü olmaz mı benim böyle.
Tam bir beyefendi olmuşum şimdi
Yirmi dört ayağımla koşarım sanki.
Goethe, Faust (Mephisto)
Shakespeare Atinalı Timon‘da:
Altın mı? Sarı, pırıl pırıl, değerli altın ha?
Hayır tanrılar, tembel bir sofu değilim ben!…
Şu kadarı yetecektir bunun çevirmeye
Siyahı beyaza, pisliği temize, yanlışı doğruya,
Soysuzu soyluya, yaşlıyı gence, korkağı yiğide.
… Çünkü bu,
Alır elinizden rahipleriniz ve hizmetkarlarınızı,
Çeker koca adamların yastıklarını başlarından:
Bu sarı köle
Bağlayan ve çözendir dinleri, kutsayan günahkarı;
Yıllanmış cüzzamı arzulanır, hırsızı yerli kılar
Ve ünvan, saygı ve övgü bahşeder ona
Oturtur senatörlerle yan yana: Odur
Kocamış dulu yeni gelin eden;
Yarası mikrop kapmış hastayı süsleyip püsleyip
İlkyaza inandıran. Defol, lanet olası maden
İnsanlığın orta malı orospusu, sen,
Ulusların bozgununa sebep olan.
Ve devamında:
Ey sen sevimli katili kralın, ve ayıran
Özoğul ile babayı! Sen Hymen’in tertemiz yatağını
Parlakça kirleten! Sen o kahraman Mars!
Her dem genç, taze, sevilen ve nazik zampara sen,
Sadece yüz kızarması eritmeye yeten
Diana’nın kucağındaki kutsal karı! Sen görünür Tanrı!
Olmayacakları birbirine yaklaştırıp öpüştüren!
Ve her dilden konuşan, her amaca hitap eden!
Ey sen kalplerde yer alan!
Düşün, kölen insan baş kaldırmakta
Kullan gücünü, düşür birbirine onları,
Yönetebilsin böylece canavarlar dünyayı!
Shakespeare paranın gerçek doğasını isabetli biçimde resmediyor. Onu anlamak için, önce Goethe’den yaptığımız alıntının çözümlemesi ile başlayalım.
Para yoluyla benim için olanlar, benim ödeyebileceğim, yani paranın satın alabileceği şeyler, beni var ediyor, paranın sahibi olarak. Paranın gücü ne kadar büyükse, benim gücüm de o kadar büyük. Paranın özellikleri benim -ona sahip olanın- özellik ve özgüçlerimdir. Benim ne olduğum ve yapabileceğim, demek ki hiçbir biçimde benim bireyselliğim tarafından belirlenmiyor. Çirkinim, ama kendime en güzel kadını satın alabilirim. Öyleyse çirkin değilim, çünkü çirkinliğin etkisi, onun caydırıcı gücü para yoluyla sıfırlanmış. Ben -bireyselliğim açısından- topalım, ama para bana 24 ayak bahşediyor; demek ki topal değilim. Ben kötü, dürüst olmayan, vicdansız, ruhsuz bir adamım, ama para saygıdeğer, dolayısıyla sahibi de öyle. Para en yüksek iyiliktir, öyleyse sahibi de iyidir. Para, aynı zamanda, beni dürüst olmamak için zahmet etmekten kurtarıyor, çünkü dürüst sayılıyorum. Akılsız ruhsuzun biriyim, ama para her şeyin gerçek ruhu, sahibi nasıl ruhsuz olsun? Ayrıca kendisi için ruhu zengin ve zeki insanlar satın alabilir ve zekiler üzerinde erki olan zeki olandan daha zeki değil midir? Para yoluyla insan kalbinin uğruna çarptığı her şeye muktedir olan ben, tüm insani kudrete sahip değil miyim? Param, demek ki, benim tüm güçsüzlüğümü tersine çevirmiyor mu?
Beni insani yaşama bağlayan, toplumu bana bağlayan, beni doğa ve insanlarla bağlayan bağ para ise, tüm bağların bağı değil mi para? Tüm bağları çözüp bağlayamaz mı? Bu yüzden o evrensel ayırma aracı değil midir? Para gerçekten ayırdığı gibi, aynı zamanda gerçek bağlayan araç olarak toplumun […] (**) kimyasal gücüdür.
Shakespeare paranın özellikle 2 özelliğini açığa çıkararak vurguluyor:
1) O, görünür tanrısallık- tüm insani ve doğal özelliklerin tersine çevrilişi, şeylerin genel değiştiricisi ve çeviricisi, olanaksızlıkları mümkün kılandır.
2) O, evrensel fahişe -halkların ve ulusların genel pezevengidir.
Paranın tüm insani ve doğal nitelikleri değiştiren ve tersine çeviren olması, olanaksızlıkları mümkün kılması, -tanrısal gücü- onun yabancılaşmış, dışlaştırılan ve kendisini dışlayan insan türünün varlığı olarak varlık kazanmasındandır. O insanlığın dışlaştırılmış kudretidir.
İnsan olarak neye kadir değilsem, neyi yapamıyorsam, yani benim tüm bireysel öz güçlerim neye kadir değilse, onu para yoluyla yapabilirim. Demek ki para tüm bu güçlerimi kendinde olmayan bir şey yapıyor, yani tersi haline getiriyor.
Canım özel bir yemeği çekiyorsa ya da bir yolu yaya alacak kadar güçlü olmadığım için bir arabaya ihtiyacım varsa, para bana yemeği de sağlar arabayı da, yani, benim dileklerimi hayali varlık durumundan çıkartır; onların düşünülmüş, hayal edilmiş, arzu edilen varoluşlarını duyumsal, gerçek varoluşa, - yaşamda olma hayalini, hayali varlığı gerçek varlığa çevirir. Bu aracılık yönüyle [para] gerçek yaratıcı güçtür.
Kuşkusuz parası olmayanda da vardır aynı talep, ancak onun talebi benim üzerimde, üçüncü kişi üzerinde, [diğerleri] üzerinde etkisi ve varlığı olmayan, dolayısıyla benim için de kendi başına gerçek olmayan, nesnesiz salt hayali bir varlıktır. Etkili, para temeline dayanan talep ile etkisiz, benim ihtiyacım, benim tutkum, benim dileğim vb.ne dayanan talep arasındaki ayrım, varlık ile düşünce arasındaki ayrımdır, salt benim içimde varolan düşünce ile gerçek nesne olarak benim dışımda olan düşünce arasındaki ayrımdır.
Bir geziye çıkacak param yoksa, ihtiyacım da yoktur, yani gezi için gerçek ve kendisini gerçekleştiren bir ihtiyacım yoktur. Üniversite okumaya yönelimim var ancak bunun için param yoksa, okumaya yönelimim yoktur, yani etkili olacak, gerçek bir yönelimim yoktur. Öte yandan, gerçekte hiç okumaya yönelimim yoksa, ancak isteğim ve param varsa, etkili bir yönelimim var demektir. İnsanlardan insan olarak ve insan toplumundan toplum olarak gelmeyen dışsal genel araç ve kudret olarak para, düşünceyi gerçeğe ve gerçeği salt bir düşünceye çevirdiği gibi, insanın ve doğanın gerçek öz güçlerini salt soyut düşüncelere ve bu yüzden eksikliklere, ızdıraplı hayallere çeviriyor, tıpkı gerçek eksiklikleri ve hayalleri, gerçekten iktidarsız, sadece bireyin imgeleminde varolan öz güçlerini aynı biçimde gerçek öz güçleri ve kudrete çevirdiği gibi. Öyleyse şimdiden bu tespite dayanarak diyebiliriz ki, para bireyselliklerin değişimidir, onları tam tersine çevirir ve çelişik özellikleri özelliklerine yükler.
Para öyleyse bu tersine çevirici kudretiyle hem bireye hem de toplumsal olan vd. kendi içinde varlık olma iddiasındaki bağlara da karşıt biçimde ortaya çıkıyor. Sadakati sadakatsizliğe, sevgiyi nefrete, nefreti sevgiye, erdemi ahlaksızlığa, ahlaksızlığı erdeme, köleyi efendiye, efendiyi köleye, budalalığı akla, aklı budalalığa çeviriyor.
Varolan ve etkin değer kavramı olarak para, tüm şeyleri çevirdiği ve değiştirdiği için, o tüm şeylerin genel çeviricisi ve değiştiricisidir, -yani dünyanın tersine çevrilmesi- tüm doğal ve insani özelliklerin tersine çevrilip değiştirilmesidir.
Cesareti satın alabilen kişi, korkak da olsa, cesurdur. Para sadece belli bir özellik, sadece belli bir şey, sadece belli bir insani özgüç karşılığında değil de, aksine tüm insani ve doğal maddi dünya ile kendisini değiştirdiği için, sahibi açısından da her özelliği başka bir özellik ile -çelişik özellik ve nesneleri de- değiştirmeye yarar: O olanaksızlıkları mümkün kılar, çelişik olanı uyuma zorlar.
İnsanın insan olduğunu ve onun dünyayla ilişkisinin insani olduğunu düşünelim, o zaman sevgiyi sadece sevgiyle, güveni sadece güvenle vb. değiştirebilirsin. Sanattan zevk almak istiyorsan, sanatsal kültür sahibi bir insan olmalısın; diğer insanlar üzerinde bir etki yaratmak istiyorsan, diğer insanlar üzerinde gerçekten uyarıcı ve canlandırıcı etki yapan bir insan olmak zorundasın. İnsanlar ve doğayla olan her bir ilişkin -isteğinin somutluğuna karşılık gelecek şekilde- senin gerçek bireysel yaşamının belli bir dışavurumu olmalı. Karşılığında sevgi uyandırmadan seviyorsan, yani senin sevmen sevme olarak karşı sevgiyi üretmiyorsa, eğer seven bir insan olarak kendini yaşadığının göstergesi olarak sevilen insan yapamıyorsan, o halde sevgin kudretsizdir -ne talihsizlik…
(*) Elyazısı tam okunmuyor.
(**) Elyazısında bir kelime okunmuyor.
Salı, 18 Kasım 2008 (17 yıl 11 ay önce)
Karl Marx’ın 1844 Ekonomik Felsefi Elyazmaları içerisinde yer alan para ile ilgili bölümün Almanca aslından İngilizce karşılaştırmalı olarak sitemize yapılmış özgün çevirisi:
Para
Eğer insanın duyguları, tutkuları vb. sadece [dar] (*) anlamda antropolojik (insanbilimsel) belirlemeler değil, ama gerçekten özsel (doğal) varlıkbilimsel olumlamalar iseler — ve eğer ancak kendi nesnelerinin onlar için duyulur olması olgusu ile kendilerini gerçekten olumluyorlarsa, açıktır ki:
1) Asla tek bir olumlama biçimine sahip değildirler, bunun yerine olumlamalarının özgül biçimi varoluşlarının, yaşamlarının özgül karakterini oluşturur. Nesnenin onlar için varolma biçimi, doyumlarının karakteristik biçimidir.
2) Duyumsal olumlamanın nesnenin kendi bağımsız biçiminin doğrudan bozulması yoluyla (yeme, içme, nesnenin biçimlendirilmesi vb.nde olduğu gibi) olması, nesnenin olumlanmasıdır.
3) İnsan -ve dolayısıyla duyguları vb.- insani olduğu ölçüde, nesnenin bir diğer kişi tarafından olumlanması, kişinin kendi doyumu gibidir.
4) Sadece gelişkin sanayi yoluyla -başka bir deyişle özel mülkiyet aracılığıyla-, insan tutkusunun varlıkbilimsel özü bütünlüğü ve insanlığı içerisinde varolur; bu yüzden bizatihi insanın bilimi, insanın kendi pratik etkinliğinin ürünüdür.
5) Özel mülkiyetin anlamı, -yabancılaştırma dışında-, hem keyif hem de etkinlik nesneleri olarak, insan için temel nesnelerin varlığıdır.
Herşeyi satın almaya malik olduğu, tüm nesneleri kendisine mal etme özelliğine sahip olduğu için para, bu yüzden en yüksek sahiplenme nesnesidir. Mülk özelliğinin evrenselliği, varlığının kudretidir. Bu yüzden sonsuz kudretli olarak görünür. … Para insanın gereksinimi ile nesne, yaşamı ile yaşam araçları arasındaki tedarikçidir. Ancak benim yaşamım için bana aracılık yapan, aynı zamanda başka insanların benim için varoluşuna da aracı olur. Benim için o diğer insandır.
Kasa kazanır...
Kafan da kıçın da senin tamam!
Ama tazeden mideye indirdiğim şeyler
Bu yüzden daha mı az benim, söyle.
Altı aygırın ödediğimde parasını,
Onların gücü olmaz mı benim böyle.
Tam bir beyefendi olmuşum şimdi
Yirmi dört ayağımla koşarım sanki.
Goethe, Faust (Mephisto)
Shakespeare Atinalı Timon‘da:
Altın mı? Sarı, pırıl pırıl, değerli altın ha?
Hayır tanrılar, tembel bir sofu değilim ben!…
Şu kadarı yetecektir bunun çevirmeye
Siyahı beyaza, pisliği temize, yanlışı doğruya,
Soysuzu soyluya, yaşlıyı gence, korkağı yiğide.
… Çünkü bu,
Alır elinizden rahipleriniz ve hizmetkarlarınızı,
Çeker koca adamların yastıklarını başlarından:
Bu sarı köle
Bağlayan ve çözendir dinleri, kutsayan günahkarı;
Yıllanmış cüzzamı arzulanır, hırsızı yerli kılar
Ve ünvan, saygı ve övgü bahşeder ona
Oturtur senatörlerle yan yana: Odur
Kocamış dulu yeni gelin eden;
Yarası mikrop kapmış hastayı süsleyip püsleyip
İlkyaza inandıran. Defol, lanet olası maden
İnsanlığın orta malı orospusu, sen,
Ulusların bozgununa sebep olan.
Ve devamında:
Ey sen sevimli katili kralın, ve ayıran
Özoğul ile babayı! Sen Hymen’in tertemiz yatağını
Parlakça kirleten! Sen o kahraman Mars!
Her dem genç, taze, sevilen ve nazik zampara sen,
Sadece yüz kızarması eritmeye yeten
Diana’nın kucağındaki kutsal karı! Sen görünür Tanrı!
Olmayacakları birbirine yaklaştırıp öpüştüren!
Ve her dilden konuşan, her amaca hitap eden!
Ey sen kalplerde yer alan!
Düşün, kölen insan baş kaldırmakta
Kullan gücünü, düşür birbirine onları,
Yönetebilsin böylece canavarlar dünyayı!
Shakespeare paranın gerçek doğasını isabetli biçimde resmediyor. Onu anlamak için, önce Goethe’den yaptığımız alıntının çözümlemesi ile başlayalım.
Para yoluyla benim için olanlar, benim ödeyebileceğim, yani paranın satın alabileceği şeyler, beni var ediyor, paranın sahibi olarak. Paranın gücü ne kadar büyükse, benim gücüm de o kadar büyük. Paranın özellikleri benim -ona sahip olanın- özellik ve özgüçlerimdir. Benim ne olduğum ve yapabileceğim, demek ki hiçbir biçimde benim bireyselliğim tarafından belirlenmiyor. Çirkinim, ama kendime en güzel kadını satın alabilirim. Öyleyse çirkin değilim, çünkü çirkinliğin etkisi, onun caydırıcı gücü para yoluyla sıfırlanmış. Ben -bireyselliğim açısından- topalım, ama para bana 24 ayak bahşediyor; demek ki topal değilim. Ben kötü, dürüst olmayan, vicdansız, ruhsuz bir adamım, ama para saygıdeğer, dolayısıyla sahibi de öyle. Para en yüksek iyiliktir, öyleyse sahibi de iyidir. Para, aynı zamanda, beni dürüst olmamak için zahmet etmekten kurtarıyor, çünkü dürüst sayılıyorum. Akılsız ruhsuzun biriyim, ama para her şeyin gerçek ruhu, sahibi nasıl ruhsuz olsun? Ayrıca kendisi için ruhu zengin ve zeki insanlar satın alabilir ve zekiler üzerinde erki olan zeki olandan daha zeki değil midir? Para yoluyla insan kalbinin uğruna çarptığı her şeye muktedir olan ben, tüm insani kudrete sahip değil miyim? Param, demek ki, benim tüm güçsüzlüğümü tersine çevirmiyor mu?
Beni insani yaşama bağlayan, toplumu bana bağlayan, beni doğa ve insanlarla bağlayan bağ para ise, tüm bağların bağı değil mi para? Tüm bağları çözüp bağlayamaz mı? Bu yüzden o evrensel ayırma aracı değil midir? Para gerçekten ayırdığı gibi, aynı zamanda gerçek bağlayan araç olarak toplumun […] (**) kimyasal gücüdür.
Shakespeare paranın özellikle 2 özelliğini açığa çıkararak vurguluyor:
1) O, görünür tanrısallık- tüm insani ve doğal özelliklerin tersine çevrilişi, şeylerin genel değiştiricisi ve çeviricisi, olanaksızlıkları mümkün kılandır.
2) O, evrensel fahişe -halkların ve ulusların genel pezevengidir.
Paranın tüm insani ve doğal nitelikleri değiştiren ve tersine çeviren olması, olanaksızlıkları mümkün kılması, -tanrısal gücü- onun yabancılaşmış, dışlaştırılan ve kendisini dışlayan insan türünün varlığı olarak varlık kazanmasındandır. O insanlığın dışlaştırılmış kudretidir.
İnsan olarak neye kadir değilsem, neyi yapamıyorsam, yani benim tüm bireysel öz güçlerim neye kadir değilse, onu para yoluyla yapabilirim. Demek ki para tüm bu güçlerimi kendinde olmayan bir şey yapıyor, yani tersi haline getiriyor.
Canım özel bir yemeği çekiyorsa ya da bir yolu yaya alacak kadar güçlü olmadığım için bir arabaya ihtiyacım varsa, para bana yemeği de sağlar arabayı da, yani, benim dileklerimi hayali varlık durumundan çıkartır; onların düşünülmüş, hayal edilmiş, arzu edilen varoluşlarını duyumsal, gerçek varoluşa, - yaşamda olma hayalini, hayali varlığı gerçek varlığa çevirir. Bu aracılık yönüyle [para] gerçek yaratıcı güçtür.
Kuşkusuz parası olmayanda da vardır aynı talep, ancak onun talebi benim üzerimde, üçüncü kişi üzerinde, [diğerleri] üzerinde etkisi ve varlığı olmayan, dolayısıyla benim için de kendi başına gerçek olmayan, nesnesiz salt hayali bir varlıktır. Etkili, para temeline dayanan talep ile etkisiz, benim ihtiyacım, benim tutkum, benim dileğim vb.ne dayanan talep arasındaki ayrım, varlık ile düşünce arasındaki ayrımdır, salt benim içimde varolan düşünce ile gerçek nesne olarak benim dışımda olan düşünce arasındaki ayrımdır.
Bir geziye çıkacak param yoksa, ihtiyacım da yoktur, yani gezi için gerçek ve kendisini gerçekleştiren bir ihtiyacım yoktur. Üniversite okumaya yönelimim var ancak bunun için param yoksa, okumaya yönelimim yoktur, yani etkili olacak, gerçek bir yönelimim yoktur. Öte yandan, gerçekte hiç okumaya yönelimim yoksa, ancak isteğim ve param varsa, etkili bir yönelimim var demektir. İnsanlardan insan olarak ve insan toplumundan toplum olarak gelmeyen dışsal genel araç ve kudret olarak para, düşünceyi gerçeğe ve gerçeği salt bir düşünceye çevirdiği gibi, insanın ve doğanın gerçek öz güçlerini salt soyut düşüncelere ve bu yüzden eksikliklere, ızdıraplı hayallere çeviriyor, tıpkı gerçek eksiklikleri ve hayalleri, gerçekten iktidarsız, sadece bireyin imgeleminde varolan öz güçlerini aynı biçimde gerçek öz güçleri ve kudrete çevirdiği gibi. Öyleyse şimdiden bu tespite dayanarak diyebiliriz ki, para bireyselliklerin değişimidir, onları tam tersine çevirir ve çelişik özellikleri özelliklerine yükler.
Para öyleyse bu tersine çevirici kudretiyle hem bireye hem de toplumsal olan vd. kendi içinde varlık olma iddiasındaki bağlara da karşıt biçimde ortaya çıkıyor. Sadakati sadakatsizliğe, sevgiyi nefrete, nefreti sevgiye, erdemi ahlaksızlığa, ahlaksızlığı erdeme, köleyi efendiye, efendiyi köleye, budalalığı akla, aklı budalalığa çeviriyor.
Varolan ve etkin değer kavramı olarak para, tüm şeyleri çevirdiği ve değiştirdiği için, o tüm şeylerin genel çeviricisi ve değiştiricisidir, -yani dünyanın tersine çevrilmesi- tüm doğal ve insani özelliklerin tersine çevrilip değiştirilmesidir.
Cesareti satın alabilen kişi, korkak da olsa, cesurdur. Para sadece belli bir özellik, sadece belli bir şey, sadece belli bir insani özgüç karşılığında değil de, aksine tüm insani ve doğal maddi dünya ile kendisini değiştirdiği için, sahibi açısından da her özelliği başka bir özellik ile -çelişik özellik ve nesneleri de- değiştirmeye yarar: O olanaksızlıkları mümkün kılar, çelişik olanı uyuma zorlar.
İnsanın insan olduğunu ve onun dünyayla ilişkisinin insani olduğunu düşünelim, o zaman sevgiyi sadece sevgiyle, güveni sadece güvenle vb. değiştirebilirsin. Sanattan zevk almak istiyorsan, sanatsal kültür sahibi bir insan olmalısın; diğer insanlar üzerinde bir etki yaratmak istiyorsan, diğer insanlar üzerinde gerçekten uyarıcı ve canlandırıcı etki yapan bir insan olmak zorundasın. İnsanlar ve doğayla olan her bir ilişkin -isteğinin somutluğuna karşılık gelecek şekilde- senin gerçek bireysel yaşamının belli bir dışavurumu olmalı. Karşılığında sevgi uyandırmadan seviyorsan, yani senin sevmen sevme olarak karşı sevgiyi üretmiyorsa, eğer seven bir insan olarak kendini yaşadığının göstergesi olarak sevilen insan yapamıyorsan, o halde sevgin kudretsizdir -ne talihsizlik…
(*) Elyazısı tam okunmuyor.
(**) Elyazısında bir kelime okunmuyor.