Pazar, 1 Aralık 2013 (12 yıl 11 ay önce)
Dersanelerin kapatılması tartışması, burjuva hükümetin konuyla ilgili olarak hazırladığı taslağın Gülen Cemaati’nin yayın organlarına sızmasıyla başladı. Tartışma kısa süre içinde AKP ile Cemaat arasında iktidar savaşımına dönüştü. İş daha şimdiden belden aşağı vuruşlara, küfürleşmelere, kaset-belge şantajlarına, eski defterlerin karıştırılmasına, restleşme ve tehditlere kadar vardı.
Tabii bütün dikkatler bir anda işin bu yönü üzerine kaydı. Bu arada kavganın patlamasına sebep olan işin eğitim yönü adeta bir tarafa bırakıldı. Halbuki devlet içinde kadrolaşma dahil iktidar olanaklarının (ekonomik-siyasi-ideolojik-kültürel) paylaşılması konusundaki bu fırtınada, eğitime dair gerçekler de daha somut bir ifade kazandı.
Bunların herhalde en başta geleni de temel toplumsal ihtiyaçlardan biri olan eğitimin burjuvazi için nasıl karlı bir sektöre dönüşmüş olduğunun bir kez daha ortalığa serilmesidir. Açığa çıkan gerçeklerden bir diğeri de eğitim sisteminin ne denli yozlaşıp gericileştiği, içinin boşaldığı, kendilerine en fazla “ara eleman” olma misyonu biçilen işçi ve emekçi çocukları açısından nasıl bir kalitesizleşme içinde olduğudur. Bugün yaşanan çatışmanın görünen yüzünü oluşturan dershane denilen asalak urun son yıllarda nasıl devasa bir şişme gösterdiğidir. Bu aynı zamanda eğitim gibi bir konudaki piyasalaşma düzeyinin dışavurumudur. Bu piyasalaşma, sistemin nasıl çarpıklaştığını da ele verir.
Bir süredir alttan alta mayalanan gerici klikler arasındaki iktidar çatışmasının görünen yüzünü oluşturan dershaneler konusunu Cemaat kendisine geniş bir toplumsal destek ve meşruiyet sağlamanın elverişli aracı olarak kullanma çabası içinde. Bu noktada o, 12 Eylül sonrası 24 Ocak neoliberal kararları doğrultusunda piyasalaştırılıp gericileştirilen eğitim sistemindeki çarpıklığın adeta bir zorunluluk haline getirdiği dershanelere olan bağımlılığı sömürmenin peşinde. Yani onun bu konudaki yaygaralarının tek nedeni uğrayacağı maddi kayıpların büyüklüğü değil.
Elbette ki dershanelerin kendisine sunduğu kapsamlı olanakları kaybetme telaşı da hafife alınamaz. Bugün korkunç bir rant kaynağı haline gelmiş olan dershane sektörünün yüzde 25’i Cemaat’in elinde. Yıllık cirosu 4 milyarı bulan bu sektörde, kitaplar-testler ve özel sınıflardan gelen parayla birlikte bu rakam katlanıyor.
Aslında dershanelerin kapanmasının eninde sonunda gündeme geleceğini taraflar biliyorlardı. Eğitimin, burjuvazinin çıkarları ve değişen ihtiyaçları temelinde süreklileşmiş bir tarzda dönüştürülmesi stratejik yöneliminin bir parçası ve gereği olarak iş buraya gelecekti. Nitekim son kapışma sırasında Tayyip Erdoğan da ısrarla bu noktanın altını çiziyor. Bundan önceki üç Milli Eğitim Bakanı döneminde de bu dönüşümün gündemde olup planlandığını ve Cemaat'in de buna bir itirazının olmadığını belirtiyor.
Dolayısıyla dershanelerin kapatılması sorununu adeta durduk yerde ortaya çıkan bir hamle olarak görmek ve bunu sadece Cemaat’in çökertilmesi ya da sıkıştırılması için kullanılan bir kart olarak okumak doğru bir yaklaşım olmadığı gibi, meseleyi tam da Cemaat’in istediği noktadan ele almak anlamına gelir. Konuyu “mazlum” edebiyatı yaparak meşruiyet alanını genişletme aracı olarak kullanma peşindeki Cemaat'in “dershanelerin toplumsal yararı” demagojisi de zaten bunun üzerinde yükseliyor.
Kaldı ki Cemaat de, eğitim sektörü içindeki ağırlıklı gücünü, burjuvazinin tarihsel ihtiyaçları temelinde yeniden reorganize etme yönelimine girmişti. Hatta geçen yıl yaşanan benzer bir tartışmada Fethullah Gülen, tabanına, “ağlayıp sızlamayın, hızla özel okullara yönelin” şeklinde bir buyruk vermişti. Bu açıdan da şimdi bilerek keskinleştirilen ve geniş toplumsal kesimler nezdinde mağduriyet edebiyatının temel dayanağı haline getirilen dershane tartışması, işin kamuflajı olmak dışında bir anlam taşımıyor.
Dershanelerin kapatılması üzerinden kopan tartışmalar, eğitim sistemine ilişkin pek çok gerçeği görünür hale getirecek “itiraf” tadında açıklamalar eşliğinde yürüse de kamuoyu tarafından bunlar stratejik bir bütünlük içinden anlaşılamadı. Çünkü tartışmanın kendisi, iktidar dalaşının paravanı olarak kullanıldığı için işin esasları da gölgelenerek parçadan algılara neden oldu. Ya da kopan fırtına giderek mecrasından çıkarak paravan gereksinimi de duymaksızın aleni bir çatışma haline gelince, çıkış noktasından tamamen uzaklaşıldı. Ki dershane sınırlarındaki boyutuyla da taraflar, işi, toplumsal çıkarları savunuyorlarmış yanılsaması yaratacak cambazlıklarla sürdürdüler.
Sol cenahtaysa tartışmanın eğitimle ilgili kısmı, ya sadece eğitimin tamamen piyasalaşması ya gericileştirilmesi ya da kadrolaşma dalaşı sınırlarında okundu. Oysaki işin bu boyutları önemli olmakla birlikte tablonun bütününün okunmasında tek tek ele alınamayacakları gibi, daha geniş bir bütünlük üzerine oturmaktadır.
Dersanelerin kapatılması tartışmalarının eğitimle ilgili burjuvazinin stratejik yönelimlerini ifade eden en özet ifade Arınç’ın, “Bizim asıl teşvik etmek istediğimiz, bir zamanlar kanunu çıkarıp da Sayın Cumhurbaşkanı Sezer tarafından veto edilen konu (2003 yılını kastediyor bn) şudur: Özel okulların teşvik edilmesi, eğitimde bir özel anlayışın, devletin kamu yükünü de üstünden alarak daha kaliteli bir eğitim vermesi konusuydu” sözlerinde ifade buldu.
Bu çıplak itiraf da gösteriyor ki devlet, diğer alanlarda olduğu gibi eğitimden de tümüyle çekilerek (şimdiye kadar yaşanan piyasalaşma düzeyi yeterli görünmüyor) alanı tatlı karların döndüğü bir pazar olarak burjuvaziye bırakıyor. Bunu yaparken de elindeki tüm olanakları burjuvazinin önünü açacak şekilde kullanıyor. Dershane tartışmalarında bu açıkça ifade edildi. Eğtim tümüyle burjuvazinin tatlı karlar yapacağı bir alan olarak organize edilirken aynı zamanda devlet bütçesi de bu organizasyon için sonuna kadar açılacak! Öyle ki özel okula dönüştürülmesi düşünülen büyük dershaneler için sayısız kolaylık sağlanacak. Mesela devlet bu okullar için bizzat kendisi öğrenci bulacak,her öğrenci başına da binlerce liralık destek sunacak! Arsalar, vergilerde indirim, eğitim için gerekli donanım sağlanmasında sunulacak bütçeler vs de işin cabası!
Kısacası dershanelerin kapatılması, Eğitim Sen’in hazırladığı raporda da belirtildiği gibi, özel eğitimi devlet bütçesiyle teşvik etmek, “Türkiye`de halen yüzde 3 olan özel öğretim oranını yüzde 10`a çıkarmak” planının bir parçası olarak gündeme geliyor. (1) Neoliberal yağma politikalarının bir parçası olarak... Bildiğimiz gibi neoliberal sermaye birikim politikalarıyla, sağlık-eğitim-ulaşım gibi temel toplumsal ihtiyaçlar burjuvazinin dolaysızca soğurduğu, tatlı karlar yaptığı birikim alanları haline geldi. Burjuva devlet bütçesi de (vergilerimizden oluşan) bu alanların piyasalaşması için aktif şekilde devreye sokuluyor. Şimdi olan da budur. Yanı sıra, tatlı karların yapıldığı bu pazar, aynı zamanda sermaye birikimin merkezileşeceği bir operasyondan geçirilmiş oluyor.
Kar amacı işin önemli kısmını oluştururken dershanelerin kapatılması konusu sadece bu sınırlarda ele alınamaz. Bunun bir de burjuvazinin ihtiyaç duyduğu işgücü için yeterli görülen eğitimin düzeyi ve kalitesiyle de birebir ilişkisi vardır. Ve işin aslı, büyük dershaneler özel liselere dönüştürülecekken küçüklerin de Eğitim Bakanı Avcı’nın deyimi ile “Açık lise ya da Halk Eğitim Merkezi”ne dönüştürülmesi tam da bu bu stratejik planlamayla ilgilidir.
Bu açıdan da dershane tartışması 4+4+4 eğitim modelinden bağımsız ele alınamaz. Hatırlanacak olursa, bu ilk adımla önce düz liseler kaldırıldı. Emekçi çocukları ya meslek liselerine ya imam hatiplere ya da giderek teşvik edilen açık liselere mahkum edildiler. Nitekim eğitimin nispeten kaliteli olduğu Anadolu Liselerine gidebilmek için gerekli sınav puanına ulaşamayan yüzbinlerce işçi-emekçi çocuğu, bu yıl bu 3 seçenek dışında bir şansa sahip olamadı. Tabii ailesinin maddi koşulları daha iyi olanlar parayı bastırıp özel liselere gidebildi. Ama bu da son derece sınırlı bir rakamdır.
Devletin açık liseleri, meslek liselerini teşvik etmek için neler yaptığı ortada. Açık liseye devam eden binlerce çocuk, aynı zamanda çocuk işçi. Ve son düzenlemelerle çocuk işçiler daha önce riskli sayılan ve çalışmaları yasaklanan sektörlerde de çalışabilecek! Genç emekgücünün vahşice sömürülmesini ortaokul, hatta ilkokuldan başlayarak yaygınlaştırmak istiyorlar kısaca.
Örgün eğitimin bu konuda çıkardıkları sıkıntıları da sayısız formül geliştirerek böyle aşıyorlar. Açık lise değil de meslek liselerine devam edenlerin de hangi koşullarda çalıştırıldıklarını biliyoruz. Devletin özellikle sanayi bölgelerindeki meslek liselerine ilgiyi teşvik etmek için nasıl bir katkı sağladığını da... (2)
Şimdi dershanelerden alt yapısı yetersiz olanların açık liselere dönüştürülmesi ya da halk eğitim merkezi olarak yapılandırılması planı, burjuvazinin işgücü için yaptığı planlardan bağımsız ele alınamaz. Giderek teşvik edilen açık liselerde sözkonusu olmayan örgün eğitim için çalışma yaşamını da etkilemeyecek birkaç saat koymak, bunu da pekçok araçtan yoksun eski dershaneler üzerinden yapmak genç yaşta işçileşen çocuklara “ara eleman” kategorisinde nispi bir nitelik kazandırmakla ilgilidir. Keza halk eğitim merkezleri de öyle... Bütünüyle paraya dayalı hale getirilen bu sistemde doğru dürüst eğitim imkanı bulamayan genç işgücüne sınırlı bazı nitelikler kazandırarak onları kapitalist üretimin ucuz işgücü ihtiyacına yanıt verecek bir muhtaçlar ordusu haline getirme çabasının ifadesidir bu.
Eğitimde yaşanan bu stratejik dönüşüm, dershanelerde kölelik koşullarında çalışan 51 bin kişilik öğretmen ordusu ve diğer personelin bundan sonraki durumuyla da bağlantı içinden okunmalıdır. Bu dev ordu ve katılacak yenileri burjuvazi için tatlı karların yapılacağı özel okullarda, açık lise ve halk eğitim merkezine dönüştürülecek olan eski dershanelerde sözleşmeli ya da ücretli çalışma biçimleriyle istihdam edilecekleri açıktır. Başka türlüsü eğitimin piyasalaştırılması mantığına aykırı olur zaten.
Dershane tartışmalarının arka planında saklı kalan bu stratejik hedefleri görmek, bizim için nasıl bir gelecek tasarlandığının anlaşılması açısından önemlidir. Eğitimin hem karlı bir sermaye birikim alanı olarak dönüştürülmesi, hem de işçi ve emekçi çocukları için tasarlanan gelecek planlarına uygun olarak yapılandırılması birbirinden koparılamayacak bir strateji içinden okunmalıdır.
Tüm bunlar, eğitimin sınıfsal karakterinin daha berrak bir nitelik kazanmasını sağlıyor/sağlayacak. Bu gerçek, eğitim için verilecek mücadelenin sosyalist bir temelde yürütülmesinin zeminini güçlendirecektir. Verilecek mücadele de esas olarak bu eksende, aileleri-öğrenci ve eğitim emekçilerini kapsayacak bir bütünlükte, toplumsal mücadelenin konusu edilmelidir.
(1) Türkiye`de 1930 yılında, çoğu yabancılara ait azınlık okulu olmak üzere, 300 kadar özel okul varken, 2012 yılında bu sayı 6 bin 500`ü aştı. 1930 yılında özel okullarda okuyan öğrenci sayısı 30 bin civarındayken, bugün özel okullarda okuyanların sayısı sadece 583 bindir.
(2) 2013 itibariyle Türkiye`de 3 bin 641 özel okul öncesi eğitim kurumu, 992 özel ilkokul, 902 özel ortaokul ve 970 özel lise bulunmaktadır. Türkiye`de 345`i özel sağlık meslek lisesi olmak üzere, toplam 399 özel meslek lisesi vardır. Organize sanayi bölgelerinde patronlar tarafından kurulacak özel meslek liselerine yapılan teşvikler, öğrenci başına 5500 TL`ye kadar çıkmıştır ve sadece 2013 yılı içinde Şubat ve Haziran dönemlerinde organize sanayi bölgelerindeki özel meslek ve teknik liselerine toplam 4 milyon 573 bin 750 TL ödenmiştir. Hükümet sayesinde özel okul işletmeciliği karlı bir yatırım alanı haline getirilmiş, zaten sorunlarla boğuşan kamusal eğitim daha da zayıflatılmıştır.